Search This Blog

भीती गेली कोलेस्टेरॉलची

हृदयरोगासारख्या आजारांसाठी मागच्या दोन-तीन दशकांत कारणीभूत ठरविले गेलेले कोलेस्टेरॉल आता दोषमुक्त झाले आहे. औषध निर्मिती कंपन्यांनी बागुलबुवा दाखवला आणि भारतीय आहारातून दूध बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला. पण आता कोलेस्टेरॉलचीच भीती उरली नाही.

मानसिक ताण आणि त्यातून निर्माण झालेले अनैसर्गिक वागणे, हे जर सर्व रोगांचे मूळ कारण धरले तर, मानसिक ताण हेच कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स अन्‌ त्याच्याशी संबंधित असणारे हृदयरोगासारख्या आजारांचे मुख्य कारण आहे हे समजून घ्यावे लागेल. आहारातील कोलेस्टेरॉलच्या प्रमाणावर रक्‍तातील कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण अवलंबून नसून ते मानसिक ताणावरच अवलंबून असते. शरीर, आहारातून आलेल्या कोलेस्टेरॉलच्या तीन ते चार पट अधिक कोलेस्टेरॉल तयार करते.

कोलेस्टेरॉल वाढले म्हणून दूध, तूप सर्व बंद करून जवळ जवळ नुसत्या पाण्यावर राहिलेल्यांचेही कोलेस्टेरॉल वाढताना दिसते. कोरडे गवत खाऊन गाय चरबी कशी काय तयार करते असा विचार अशा वेळी मनात येतो. मानसिक ताण अन्नाचे पचन पूर्ण होऊ देत नाही व त्यातून निर्मिती होते कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌ससारख्या आमयुक्‍त विषद्रव्यांची!

कोलेस्टेरॉलच्या बागुलबुव्याचा फुगा फुगवून फुगवून अनेक कंपन्यांनी स्वतःचे गाल फुगवून तुंबड्या भरून घेतल्या. दूध व दुधाच्या सर्व पदार्थांचे सेवन बंद करावे म्हणजे कोलेस्टेरॉल वाढणार नाही असा एक ‘अद्वितीय’ शोध कोणीतरी लावला व जनतेच्या आरोग्याची काळजी आहे, असा भास उत्पन्न करून ‘स्वहिता’चीच काळजी करणाऱ्यांनी त्याचा सर्व ठिकाणी पाठपुरावा केला आणि मार्गारिन या वनस्पतिज द्रव्याचा भरपूर व्यापारही करून घेतला. आता अनेक वर्षांनी हे खरे नव्हे, असे सिद्ध झाले आहे. शेवटी दूध-तूप ही प्राणिज द्रव्ये आहाराच्या उपयोगासाठी निसर्गाने योजलेली असल्यामुळे पचायला सोपी असतात व त्यांची तुलना वनस्पतिज द्रव्यांशी करताच येत नाही. प्राण्याचे मांस मात्र माणसाचा नैसर्गिक आहार म्हणून तयार केलेले नसते. साखरेपेक्षा मध आणि सोयाबीनच्या टोफूपेक्षा दूध, पनीर वगैरे पदार्थ शरीरात सहज स्वीकार केले जातात.

भारतीय संस्कृतीमधील अनेक शतकांपासून प्रसिद्ध असलेला ‘साजूक तूप’ हा एक प्रमुख घटक अचानक आरोग्याला बाधा आणणारा कसा काय झाला हे कोडे सोडवायचा प्रयत्न कोणीच केला नाही. गेल्या दोन-तीन दशकांपासून दूध-तूप खाऊ नये, हा सल्ला दिल्यानंतरही हृदयांच्या धमन्यात अडथळे (हार्ट आर्टरी ब्लॉक्‍स) निर्माण होण्याचे व कोलेस्टेरॉल वाढण्याचे प्रमाण खूपच वाढलेले आहे, ते कशामुळे यावरही विचार करण्यास कुणाला सवड नाही. मनुष्यमात्राच्या आरोग्यासाठी ताजे, शुद्ध दूध-तूप किती चांगले आहे हे अनेक प्रयोगांनी व उदाहरणांनी मी सिद्ध केले आहे. 

अर्थात ताजे दूध हवे असल्यास सकाळी लवकर उठावे लागेल, गाई-म्हशींना मनुष्यवस्तीपासून फार दूर नेता येणार नाही व वितरकांना इमानदारीने शुद्ध ताजे दूध देण्याची जबाबदारी घ्यावी लागेल. एका बाजूने प्राण्यावर दया करा अशी घोषणा देणे व दुसऱ्या बाजूने मनुष्यजीवनाशी एकरूप झालेल्या प्रेमळ पाळीव जनावरांना दूर कोठेतरी ठेवण्यास भाग पाडणे, यामुळे दूध मनुष्यवस्त्यांपर्यंत ताजेपणा टिकवून पोचवता येत नाही. म्हणून ते अधिक दिवस टिकण्यासाठी त्यावर प्रक्रिया करणे; दुधातील फॅटची अणूरेणूरचना बदलणे किंवा त्यातील क्रीम काढून घेणे किंवा त्यात दुधाची पावडर किंवा क्रीम मिसळणे असे सर्व केले जाते. असे दूध व त्याच दुधाचे पुढे प्रक्रिया झालेले पदार्थ पचनाला भलतेच अवघड होऊन बसतात. मग रक्‍तात वाढते कोलेस्टेरॉल! शुद्ध दूध-तुपाच्या सेवनाने हाडे मजबूत होतात, दात चांगले राहतात, डोळ्यांना ताकद मिळते, त्वचेवर तेज वाढते आणि कोलेस्टेरॉल कमी होते. माझ्या हार्ट पेशंटच्या अभ्यासावरून असेही लक्षात आले आहे की, हार्ट ॲटॅक येण्यापूर्वी झालेल्या वार्षिक तपासण्यांत अनेक रोग्यांचे कोलेस्टेरॉल जास्त प्रमाणात सापडलेले नव्हते. माझ्या प्रॅक्‍टिसमध्ये वीस हजाराहून अधिक रुग्णांना दूध-तूप पाजून त्यांचे कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी झाले व आर्टरी ब्लॉक्‍स कमी होऊन हृदयविकार व इतर रोगांवर मात करता आली. हे सर्व दाखवून दिल्यानंतर अजूनही तुपाने कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढतील ही भीती बाळगणारे अनेक महाभाग आहेत.

कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌ससारखी द्रव्ये आणि त्यातील उपयोगी कोलेस्टेरॉल, त्रास देणारे कोलेस्टेरॉल (एच्‌.डी. एल्‌., एल्‌.डी.एल्‌.) हे सर्व संशोधन चुकीचे आहे असे नव्हे, पण त्याची कारणमीमांसा केवळ आहारातील पदार्थात असलेल्या कोलेस्टेरॉलवर अवलंबून नसते. अधिक काळ टिकणारे डबाबंद अन्न; जंक फूड व फास्ट फूड म्हणून प्रचलित असणारे पदार्थ; एकदा किंवा दोनदा तळलेले वडा, सामोसा व फरसाणसारखे पदार्थ; मांसाहार; भलत्या सलत्या मिश्रणाच्या बनवलेल्या मिठाया आणि त्यांचे सेवन; चमचमीत नवीन नवीन आकर्षक व चवीसाठी बनवलेल्या मेनूतील पदार्थ (ज्यात त्रिदोषांचे संतुलन नसतेच व सुलभ पचन व वीर्यवृद्धीचाही विचार केलेला नसतो) अशामुळे रक्‍त दूषित होते व शरीरात आम, कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढतात. 

कोलेस्टेरॉल शरीराला उपयोगी पण आहे. ज्या वेळी कोलेस्टेरॉल कमी करण्याची औषधे घेतली जातात त्या वेळी नुसतेच त्रास देणारे कोलेस्टेरॉल कमी होते, असे नसून बऱ्याच जणांना अशक्‍तता जाणवणे वगैरे त्रासही अनुभवास येतात आणि इतरही दुष्परिणाम दिसतात. हाय कोलेस्टेरॉलने जसे आर्टरी ब्लॉक्‍स होतात, तसे अति कमी कोलेस्टेरॉलने पण होतात हेही सध्या निदर्शनास आले आहे.

अंगमेहनतीची कामे मुळीच न करणे; योग, व्यायाम, मैदानी खेळ टाळणे याने पण पचन बिघडतेच. आधीच गतिमान झालेल्या जीवनात चुकीच्या प्रकृतीचा, स्वतःच्या प्रकृतीशी मेळ नसलेला आहार घेतला की शरीराबरोबर मनही बिघडते. त्याचबरोबर इच्छा आकांक्षांची झेप आकाशापलीकडे गेल्यामुळे हव्यासापायी ‘कर्मापराध’ पण होतो. या सर्वामुळे मानसिक ताण वाढला की त्यातून घडलेल्या ‘प्रज्ञापराधा’मुळे कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढणेच काय तर कॅन्सरही होऊ शकतो. नुकतेच पुन्हा प्रगत देशाच्या अन्न प्रशासनाने कोलेस्टेरॉलला दोषमुक्‍त ठरविले.

News Item ID: 
51-news_story-1547726037
Mobile Device Headline: 
भीती गेली कोलेस्टेरॉलची
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

हृदयरोगासारख्या आजारांसाठी मागच्या दोन-तीन दशकांत कारणीभूत ठरविले गेलेले कोलेस्टेरॉल आता दोषमुक्त झाले आहे. औषध निर्मिती कंपन्यांनी बागुलबुवा दाखवला आणि भारतीय आहारातून दूध बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला. पण आता कोलेस्टेरॉलचीच भीती उरली नाही.

मानसिक ताण आणि त्यातून निर्माण झालेले अनैसर्गिक वागणे, हे जर सर्व रोगांचे मूळ कारण धरले तर, मानसिक ताण हेच कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स अन्‌ त्याच्याशी संबंधित असणारे हृदयरोगासारख्या आजारांचे मुख्य कारण आहे हे समजून घ्यावे लागेल. आहारातील कोलेस्टेरॉलच्या प्रमाणावर रक्‍तातील कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण अवलंबून नसून ते मानसिक ताणावरच अवलंबून असते. शरीर, आहारातून आलेल्या कोलेस्टेरॉलच्या तीन ते चार पट अधिक कोलेस्टेरॉल तयार करते.

कोलेस्टेरॉल वाढले म्हणून दूध, तूप सर्व बंद करून जवळ जवळ नुसत्या पाण्यावर राहिलेल्यांचेही कोलेस्टेरॉल वाढताना दिसते. कोरडे गवत खाऊन गाय चरबी कशी काय तयार करते असा विचार अशा वेळी मनात येतो. मानसिक ताण अन्नाचे पचन पूर्ण होऊ देत नाही व त्यातून निर्मिती होते कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌ससारख्या आमयुक्‍त विषद्रव्यांची!

कोलेस्टेरॉलच्या बागुलबुव्याचा फुगा फुगवून फुगवून अनेक कंपन्यांनी स्वतःचे गाल फुगवून तुंबड्या भरून घेतल्या. दूध व दुधाच्या सर्व पदार्थांचे सेवन बंद करावे म्हणजे कोलेस्टेरॉल वाढणार नाही असा एक ‘अद्वितीय’ शोध कोणीतरी लावला व जनतेच्या आरोग्याची काळजी आहे, असा भास उत्पन्न करून ‘स्वहिता’चीच काळजी करणाऱ्यांनी त्याचा सर्व ठिकाणी पाठपुरावा केला आणि मार्गारिन या वनस्पतिज द्रव्याचा भरपूर व्यापारही करून घेतला. आता अनेक वर्षांनी हे खरे नव्हे, असे सिद्ध झाले आहे. शेवटी दूध-तूप ही प्राणिज द्रव्ये आहाराच्या उपयोगासाठी निसर्गाने योजलेली असल्यामुळे पचायला सोपी असतात व त्यांची तुलना वनस्पतिज द्रव्यांशी करताच येत नाही. प्राण्याचे मांस मात्र माणसाचा नैसर्गिक आहार म्हणून तयार केलेले नसते. साखरेपेक्षा मध आणि सोयाबीनच्या टोफूपेक्षा दूध, पनीर वगैरे पदार्थ शरीरात सहज स्वीकार केले जातात.

भारतीय संस्कृतीमधील अनेक शतकांपासून प्रसिद्ध असलेला ‘साजूक तूप’ हा एक प्रमुख घटक अचानक आरोग्याला बाधा आणणारा कसा काय झाला हे कोडे सोडवायचा प्रयत्न कोणीच केला नाही. गेल्या दोन-तीन दशकांपासून दूध-तूप खाऊ नये, हा सल्ला दिल्यानंतरही हृदयांच्या धमन्यात अडथळे (हार्ट आर्टरी ब्लॉक्‍स) निर्माण होण्याचे व कोलेस्टेरॉल वाढण्याचे प्रमाण खूपच वाढलेले आहे, ते कशामुळे यावरही विचार करण्यास कुणाला सवड नाही. मनुष्यमात्राच्या आरोग्यासाठी ताजे, शुद्ध दूध-तूप किती चांगले आहे हे अनेक प्रयोगांनी व उदाहरणांनी मी सिद्ध केले आहे. 

अर्थात ताजे दूध हवे असल्यास सकाळी लवकर उठावे लागेल, गाई-म्हशींना मनुष्यवस्तीपासून फार दूर नेता येणार नाही व वितरकांना इमानदारीने शुद्ध ताजे दूध देण्याची जबाबदारी घ्यावी लागेल. एका बाजूने प्राण्यावर दया करा अशी घोषणा देणे व दुसऱ्या बाजूने मनुष्यजीवनाशी एकरूप झालेल्या प्रेमळ पाळीव जनावरांना दूर कोठेतरी ठेवण्यास भाग पाडणे, यामुळे दूध मनुष्यवस्त्यांपर्यंत ताजेपणा टिकवून पोचवता येत नाही. म्हणून ते अधिक दिवस टिकण्यासाठी त्यावर प्रक्रिया करणे; दुधातील फॅटची अणूरेणूरचना बदलणे किंवा त्यातील क्रीम काढून घेणे किंवा त्यात दुधाची पावडर किंवा क्रीम मिसळणे असे सर्व केले जाते. असे दूध व त्याच दुधाचे पुढे प्रक्रिया झालेले पदार्थ पचनाला भलतेच अवघड होऊन बसतात. मग रक्‍तात वाढते कोलेस्टेरॉल! शुद्ध दूध-तुपाच्या सेवनाने हाडे मजबूत होतात, दात चांगले राहतात, डोळ्यांना ताकद मिळते, त्वचेवर तेज वाढते आणि कोलेस्टेरॉल कमी होते. माझ्या हार्ट पेशंटच्या अभ्यासावरून असेही लक्षात आले आहे की, हार्ट ॲटॅक येण्यापूर्वी झालेल्या वार्षिक तपासण्यांत अनेक रोग्यांचे कोलेस्टेरॉल जास्त प्रमाणात सापडलेले नव्हते. माझ्या प्रॅक्‍टिसमध्ये वीस हजाराहून अधिक रुग्णांना दूध-तूप पाजून त्यांचे कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी झाले व आर्टरी ब्लॉक्‍स कमी होऊन हृदयविकार व इतर रोगांवर मात करता आली. हे सर्व दाखवून दिल्यानंतर अजूनही तुपाने कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढतील ही भीती बाळगणारे अनेक महाभाग आहेत.

कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌ससारखी द्रव्ये आणि त्यातील उपयोगी कोलेस्टेरॉल, त्रास देणारे कोलेस्टेरॉल (एच्‌.डी. एल्‌., एल्‌.डी.एल्‌.) हे सर्व संशोधन चुकीचे आहे असे नव्हे, पण त्याची कारणमीमांसा केवळ आहारातील पदार्थात असलेल्या कोलेस्टेरॉलवर अवलंबून नसते. अधिक काळ टिकणारे डबाबंद अन्न; जंक फूड व फास्ट फूड म्हणून प्रचलित असणारे पदार्थ; एकदा किंवा दोनदा तळलेले वडा, सामोसा व फरसाणसारखे पदार्थ; मांसाहार; भलत्या सलत्या मिश्रणाच्या बनवलेल्या मिठाया आणि त्यांचे सेवन; चमचमीत नवीन नवीन आकर्षक व चवीसाठी बनवलेल्या मेनूतील पदार्थ (ज्यात त्रिदोषांचे संतुलन नसतेच व सुलभ पचन व वीर्यवृद्धीचाही विचार केलेला नसतो) अशामुळे रक्‍त दूषित होते व शरीरात आम, कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढतात. 

कोलेस्टेरॉल शरीराला उपयोगी पण आहे. ज्या वेळी कोलेस्टेरॉल कमी करण्याची औषधे घेतली जातात त्या वेळी नुसतेच त्रास देणारे कोलेस्टेरॉल कमी होते, असे नसून बऱ्याच जणांना अशक्‍तता जाणवणे वगैरे त्रासही अनुभवास येतात आणि इतरही दुष्परिणाम दिसतात. हाय कोलेस्टेरॉलने जसे आर्टरी ब्लॉक्‍स होतात, तसे अति कमी कोलेस्टेरॉलने पण होतात हेही सध्या निदर्शनास आले आहे.

अंगमेहनतीची कामे मुळीच न करणे; योग, व्यायाम, मैदानी खेळ टाळणे याने पण पचन बिघडतेच. आधीच गतिमान झालेल्या जीवनात चुकीच्या प्रकृतीचा, स्वतःच्या प्रकृतीशी मेळ नसलेला आहार घेतला की शरीराबरोबर मनही बिघडते. त्याचबरोबर इच्छा आकांक्षांची झेप आकाशापलीकडे गेल्यामुळे हव्यासापायी ‘कर्मापराध’ पण होतो. या सर्वामुळे मानसिक ताण वाढला की त्यातून घडलेल्या ‘प्रज्ञापराधा’मुळे कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढणेच काय तर कॅन्सरही होऊ शकतो. नुकतेच पुन्हा प्रगत देशाच्या अन्न प्रशासनाने कोलेस्टेरॉलला दोषमुक्‍त ठरविले.

Vertical Image: 
English Headline: 
Family Doctor Cholesterol Health
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
डॉ. श्री बालाजी तांबे, हृदय, drug, भारत, दूध, Health, उत्पन्न, निसर्ग, सकाळ, लेखक
Twitter Publish: 

पाठीच्या वेदनेला बांध

पाठदुखीवर प्रत्येकवेळीच शस्त्रक्रिया करावी लागतेच असे नाही. रुग्णालाही शक्‍यतो शस्त्रक्रिया टाळायची असते. आता ‘पेन ब्लॉक’ पद्धती उपलब्ध झाली आहे. शस्त्रक्रियेविना पाठीच्या वेदनांना बांध घालण्याची पद्धती.

आजच्या या धकाधकीच्या जीवनात अनेकांना पाठदुखीचा त्रास होत असतो. हा सततचा त्रास अनेकदा असह्य असतो. मणक्‍याच्या या दुखण्यामुळे हळूहळू इतर अवयवांनाही इजा पोचून दुखणे वाढू शकते. प्रामुख्याने हातांच्या किंवा पायांच्या वेदना वाढण्याची शक्‍यता असते. अनेक वेळा हे दुखणे औषधोपचार आणि फिजिओथेरपीनेसुद्धा बरे होत नाही. मग हे दुखणे थांबवायचे तरी कसे, असा प्रश्‍न रुग्णांना पडतो. त्याचे उत्तर आता उपलब्ध झाले आहे, ते म्हणजे ‘पेन ब्लॉक!’

आता मुळात पेन ब्लॉक म्हणजे काय हे जाणून घेऊया. अर्थात, मणक्‍याचे दुखणे थांबवण्यासाठी कोणतीही शस्त्रक्रिया न करता विकसित केलेली ही नवीन वैद्यकीय उपचार पद्धती आहे. पाठीचे दुखणे उद्‌भवते ते मुख्यतः मज्जातंतू क्षतिग्रस्त झालेले असल्याने किंवा कण्यामधील फॅसेट कमजोर झाल्यामुळे. या दुखऱ्या, कमजोर झालेल्या मज्जातंतूंवर किंवा फॅसेटवर उपचार केले गेले, तर पाठदुखी कमी होऊ शकते. हेच लक्षात घेऊन जे मज्जातंतू क्षतिग्रस्त झाले आहेत, त्यांच्यामध्ये ‘एसएनआरबी इंजेक्‍शन’ दिले जाते. या इंजेक्‍शनमुळे मज्जातंतूवरची सूज, दुखणे व दाब कमी होतो. साहजिकच वेदना कमी होते. वेदना कमी झाल्यामुळे रुग्णांची कार्यक्षमता व कार्यपद्धती निश्‍चितच सुधारते.

‘पेन ब्लॉक’ या उपचारपद्धतीच्या दोन प्रकार आहेत -
१) ठराविक मज्जातंतूचे रूट ब्लॉक करणे.
२) फॅसेटल ब्लॉक. रुग्णाच्या वैद्यकीय तपासण्या आणि उपचारात्मक पद्धतीमधून दोन्हीपैकी कोणती उपचार पद्धत वापरली जाऊ शकते हे ठरविले जाते. हे थोडे विस्ताराने समजून घेऊ.

ठराविक मज्जातंतूचे रूट ब्लॉक 
क्षितिग्रस्त झालेल्या मज्जातंतूंसाठी ही उपचार पद्धती वापरली जाते. आजारी झालेले मज्जातंतू नेमके लक्षात घेऊन त्या योग्य ठिकाणी इंजेक्‍शनने औषध सोडले जाते. मज्जातंतूंच्या मुळाशी औषध सोडल्यानंतर वेदनेचे शमन होते. विशेषतः ज्या रुग्णांना हाता-पायाच्या वेदना होतात, त्यांना रुट ब्लॉक पद्धती उपयुक्त ठरते. फ्लुरोस्कोपीद्वारे हा उपचार केला जातो, त्यामुळे योग्य मज्जातंतूलाच इलाज मिळतो. हे इंजेक्‍शन जास्तीत जास्त वर्षातून तीन वेळाच दिले जाऊ शकते. 

फॅसेटल ब्लॉक
कण्यामध्ये ‘फॅसेट जॉइंट’ची जोडी असते. याच्या पृष्ठभागावर कार्टिलेज आणि सभोवती कुपी असते. फॅसेट जॉइंटचा संधीवात उद्भवल्यास किंवा पाठदुखीमुळे फॅसेट जॉइंट निकामी झाल्यामुळे कार्टिलेजलाही इजा पोहोचते. अशा रुग्णाला पाठदुखीबरोबरच विविध ठिकाणी वेदना होतात. अशा वेळी योग्य दुखरा फॅसेट जॉइंट निवडला जातो. या फॅसेट जॉइंटवर इंजेक्‍शन दिले जाते. त्यानंतर वेदना थांबते. 

या उपचारांसाठी रुग्णांला रुग्णालयात दाखल होण्याची गरज नसते. साधारण पंधरा मिनिटांमध्ये हा उपचार होतो. मात्र काळजी घेण्याच्या दृष्टीने एक दिवस डे केअर सेंटरमध्ये रुग्णाला थांबवून घेतले जाते.   

पेन ब्लॉक द्यायच्या आधी रुग्णासाठी महत्त्वाच्या सूचना
१) ‘पेन ब्लॉक’ उपचार करण्याआधी रुग्ण उपाशीपोटी असावा.
२) मधुमेहाची औषधे पेन ब्लॉकच्या दिवशी घेऊ नयेत.
३) हायपरटेन्सिव्ह औषधे घेत असलेल्या रुग्णांनी उपचाराच्या दिवशी औषधे अवश्‍य घ्यावीत.
४) उपचारदरम्यान रुग्णाला पूर्ण भूल दिली जात नाही. उपचारापुरती स्थानिक भूल भूलतज्ज्ञांकडून दिली जाते.
५) उपचाराच्या दिवशी रुग्णांनी चार-सहा तासांसाठी ‘पेन किलर’ घेऊ नये.
६) उपचाराच्या दिवशी कोणतेही जड काम करू नये.
७) उपचाराच्या किमान पाच दिवस अगोदरपासून ॲस्प्रीन किंवा क्‍लोपीर्टेब यासारखी औषधे घेऊ नयेत.

पेन ब्लॉक दिल्यानंतरच्या सूचना
१) उपचारानंतर रुग्णांना वीस-तीस मिनिटांसाठी विश्रांती दिली जाते, त्यानंतर डॉक्‍टर काही हालचाली करून घेऊन तपासणी करतील.
२) काही रुग्णांना लगेचच आराम मिळतो, तर काही रुग्णांना आराम काही तासांनंतर मिळू लागतो. त्यामुळे उपचारांसंबंधी लगेच कोणतेही अनुमान काढून अस्वस्थ होऊ नये.
३) उपचाराच्या दिवशी रुग्णांनी गाडी चालवू नये.
४) इंजेक्‍शन दिलेल्या ठिकाणी वेदना झाल्यास रुग्णांनी त्यावर बर्फाचा शेक घ्यावा. 
सांगायचे एवढेच की, आता दुखीने पाठ धरलीच तर लगेच दुखीपुढे पाठ टेकू नका. मणक्‍याच्या दुखण्यावर शस्त्रक्रिया आता टाळता येऊ शकते किंवा लांबवता तरी येऊ शकते. पेन ब्लॉक उपचार पद्धतीमुळे रुग्णांना शस्त्रक्रियेवाचून पाठीच्या वेदनेला बांध घालता येणे शक्‍य झाले आहे.

News Item ID: 
51-news_story-1547726422
Mobile Device Headline: 
पाठीच्या वेदनेला बांध
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

पाठदुखीवर प्रत्येकवेळीच शस्त्रक्रिया करावी लागतेच असे नाही. रुग्णालाही शक्‍यतो शस्त्रक्रिया टाळायची असते. आता ‘पेन ब्लॉक’ पद्धती उपलब्ध झाली आहे. शस्त्रक्रियेविना पाठीच्या वेदनांना बांध घालण्याची पद्धती.

आजच्या या धकाधकीच्या जीवनात अनेकांना पाठदुखीचा त्रास होत असतो. हा सततचा त्रास अनेकदा असह्य असतो. मणक्‍याच्या या दुखण्यामुळे हळूहळू इतर अवयवांनाही इजा पोचून दुखणे वाढू शकते. प्रामुख्याने हातांच्या किंवा पायांच्या वेदना वाढण्याची शक्‍यता असते. अनेक वेळा हे दुखणे औषधोपचार आणि फिजिओथेरपीनेसुद्धा बरे होत नाही. मग हे दुखणे थांबवायचे तरी कसे, असा प्रश्‍न रुग्णांना पडतो. त्याचे उत्तर आता उपलब्ध झाले आहे, ते म्हणजे ‘पेन ब्लॉक!’

आता मुळात पेन ब्लॉक म्हणजे काय हे जाणून घेऊया. अर्थात, मणक्‍याचे दुखणे थांबवण्यासाठी कोणतीही शस्त्रक्रिया न करता विकसित केलेली ही नवीन वैद्यकीय उपचार पद्धती आहे. पाठीचे दुखणे उद्‌भवते ते मुख्यतः मज्जातंतू क्षतिग्रस्त झालेले असल्याने किंवा कण्यामधील फॅसेट कमजोर झाल्यामुळे. या दुखऱ्या, कमजोर झालेल्या मज्जातंतूंवर किंवा फॅसेटवर उपचार केले गेले, तर पाठदुखी कमी होऊ शकते. हेच लक्षात घेऊन जे मज्जातंतू क्षतिग्रस्त झाले आहेत, त्यांच्यामध्ये ‘एसएनआरबी इंजेक्‍शन’ दिले जाते. या इंजेक्‍शनमुळे मज्जातंतूवरची सूज, दुखणे व दाब कमी होतो. साहजिकच वेदना कमी होते. वेदना कमी झाल्यामुळे रुग्णांची कार्यक्षमता व कार्यपद्धती निश्‍चितच सुधारते.

‘पेन ब्लॉक’ या उपचारपद्धतीच्या दोन प्रकार आहेत -
१) ठराविक मज्जातंतूचे रूट ब्लॉक करणे.
२) फॅसेटल ब्लॉक. रुग्णाच्या वैद्यकीय तपासण्या आणि उपचारात्मक पद्धतीमधून दोन्हीपैकी कोणती उपचार पद्धत वापरली जाऊ शकते हे ठरविले जाते. हे थोडे विस्ताराने समजून घेऊ.

ठराविक मज्जातंतूचे रूट ब्लॉक 
क्षितिग्रस्त झालेल्या मज्जातंतूंसाठी ही उपचार पद्धती वापरली जाते. आजारी झालेले मज्जातंतू नेमके लक्षात घेऊन त्या योग्य ठिकाणी इंजेक्‍शनने औषध सोडले जाते. मज्जातंतूंच्या मुळाशी औषध सोडल्यानंतर वेदनेचे शमन होते. विशेषतः ज्या रुग्णांना हाता-पायाच्या वेदना होतात, त्यांना रुट ब्लॉक पद्धती उपयुक्त ठरते. फ्लुरोस्कोपीद्वारे हा उपचार केला जातो, त्यामुळे योग्य मज्जातंतूलाच इलाज मिळतो. हे इंजेक्‍शन जास्तीत जास्त वर्षातून तीन वेळाच दिले जाऊ शकते. 

फॅसेटल ब्लॉक
कण्यामध्ये ‘फॅसेट जॉइंट’ची जोडी असते. याच्या पृष्ठभागावर कार्टिलेज आणि सभोवती कुपी असते. फॅसेट जॉइंटचा संधीवात उद्भवल्यास किंवा पाठदुखीमुळे फॅसेट जॉइंट निकामी झाल्यामुळे कार्टिलेजलाही इजा पोहोचते. अशा रुग्णाला पाठदुखीबरोबरच विविध ठिकाणी वेदना होतात. अशा वेळी योग्य दुखरा फॅसेट जॉइंट निवडला जातो. या फॅसेट जॉइंटवर इंजेक्‍शन दिले जाते. त्यानंतर वेदना थांबते. 

या उपचारांसाठी रुग्णांला रुग्णालयात दाखल होण्याची गरज नसते. साधारण पंधरा मिनिटांमध्ये हा उपचार होतो. मात्र काळजी घेण्याच्या दृष्टीने एक दिवस डे केअर सेंटरमध्ये रुग्णाला थांबवून घेतले जाते.   

पेन ब्लॉक द्यायच्या आधी रुग्णासाठी महत्त्वाच्या सूचना
१) ‘पेन ब्लॉक’ उपचार करण्याआधी रुग्ण उपाशीपोटी असावा.
२) मधुमेहाची औषधे पेन ब्लॉकच्या दिवशी घेऊ नयेत.
३) हायपरटेन्सिव्ह औषधे घेत असलेल्या रुग्णांनी उपचाराच्या दिवशी औषधे अवश्‍य घ्यावीत.
४) उपचारदरम्यान रुग्णाला पूर्ण भूल दिली जात नाही. उपचारापुरती स्थानिक भूल भूलतज्ज्ञांकडून दिली जाते.
५) उपचाराच्या दिवशी रुग्णांनी चार-सहा तासांसाठी ‘पेन किलर’ घेऊ नये.
६) उपचाराच्या दिवशी कोणतेही जड काम करू नये.
७) उपचाराच्या किमान पाच दिवस अगोदरपासून ॲस्प्रीन किंवा क्‍लोपीर्टेब यासारखी औषधे घेऊ नयेत.

पेन ब्लॉक दिल्यानंतरच्या सूचना
१) उपचारानंतर रुग्णांना वीस-तीस मिनिटांसाठी विश्रांती दिली जाते, त्यानंतर डॉक्‍टर काही हालचाली करून घेऊन तपासणी करतील.
२) काही रुग्णांना लगेचच आराम मिळतो, तर काही रुग्णांना आराम काही तासांनंतर मिळू लागतो. त्यामुळे उपचारांसंबंधी लगेच कोणतेही अनुमान काढून अस्वस्थ होऊ नये.
३) उपचाराच्या दिवशी रुग्णांनी गाडी चालवू नये.
४) इंजेक्‍शन दिलेल्या ठिकाणी वेदना झाल्यास रुग्णांनी त्यावर बर्फाचा शेक घ्यावा. 
सांगायचे एवढेच की, आता दुखीने पाठ धरलीच तर लगेच दुखीपुढे पाठ टेकू नका. मणक्‍याच्या दुखण्यावर शस्त्रक्रिया आता टाळता येऊ शकते किंवा लांबवता तरी येऊ शकते. पेन ब्लॉक उपचार पद्धतीमुळे रुग्णांना शस्त्रक्रियेवाचून पाठीच्या वेदनेला बांध घालता येणे शक्‍य झाले आहे.

Vertical Image: 
English Headline: 
Back Pain Treatment
Author Type: 
External Author
डॉ. अजय कोठारी, डॉ. पराग संचेती
Search Functional Tags: 
drug, forest, मधुमेह, डॉक्‍टर
Twitter Publish: 

अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व) प्रमेह - कायमचा मागे लागणारा रोग

धातूंचे यथायोग्य पोषण करण्यासाठी कार्यक्षम असणारी पचन व्यवस्था मंद झाल्याने धातूंच्या शिथिलतेत अजूनच भर पडते व शिथिलतेच्या मागोमाग अशक्‍तता येते. शरीरशुद्धी व धातूंना पुनर्जीवन देण्यासाठी रसायन सेवन हे महत्त्वाचे असते.

आयुर्वेद हा ज्ञानाच्या विशाल सागराप्रमाणे आहे. त्यातील महत्त्वाच्या आणि अतिशय नेमकेपणाने सांगता येणाऱ्या गोष्टींचा संग्रह म्हणजे अग्र्यसंग्रह. अग्र्यसंग्रहाचा नीट अभ्यास असला तर आयुर्वेदाचे मर्म समजणे फार सोपे होते. मागच्या वेळी आपण रोगसमूह घेऊन येणाऱ्या रोगांमध्ये क्षयरोग अग्रणी असतो हे पाहिले. आता या पुढचा विषय पाहू. 

प्रमेहोऽनुषणिाम्‌ - कायम लक्ष द्याव्या लागणाऱ्या रोगांमध्ये प्रमेह हा अग्रणी होय.

मधुमेह हा प्रमेहाचा एक प्रकार. त्यातही प्रमेहातील वातज प्रकारांपैकी मधुमेह हा एक प्रकार असतो. औषधोपचारांच्या मदतीने मधुमेह सहसा नियंत्रणात ठेवता येतो, पण पूर्ण बरा होणे तितकेसे सोपे नसते. याचे कारण प्रमेहाच्या संप्राप्तीमध्ये सापडते.

प्रमेह कसा होतो हे सांगताना ‘कफ सपित्तः पवनश्‍च दोषाः’ असा उल्लेख केलेला सापडतो. अर्थात प्रमेह होण्यामागे तिन्ही दोष कारणीभूत असतात, त्यातही कफदोष अग्रणी असतो. चरकसंहितेत या कफदोषाचे स्वरूप अजून स्पष्ट केलेले आहे, ते म्हणजे ‘बहु द्रवः श्‍लेष्मा दोषविशेषः’ म्हणजे द्रव गुणाने वाढलेल्या कफदोषामुळे प्रमेह होतो. 

प्रमेह होण्याची आयुर्वेदाने सांगितलेली कारणे पाहिली तर ती सर्व कफदोष वाढविणारी आहेत हे लक्षात येते. 

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्‍तं शीतास्निग्धमधुरमेद्य द्रवान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात्‌ प्रमेही भविष्यतीति ।।
...सुश्रुत निदानस्थान
दिवसा झोपणे, व्यायाम न करणे, आळस करणे, सातत्याने बैठे काम करणे, मेद वाढविणारे व चरबीयुक्‍त मिठायांनी युक्‍त आहार करणे, अति प्रमाणात द्रवाहार घेणे, विशेषतः दही, नवे धान्य, नवा गूळ व त्यापासून बनविलेले पदार्थ यांचा रोजच्या आहारात किंवा अति प्रमाणात समावेश असणे वगैरेंमुळे शरीरातील द्रवगुण वाढतो, द्रवगुणयुक्‍त कफदोष वाढतो अर्थात त्यामुळे शरीराचे दृढत्व कमी होते, सर्व शरीरधातू अतिरिक्‍त ओलाव्यामुळे शिथिल व सैल झाल्यासारखे होतात, द्रवगुण वाढल्याने अग्नी मंद होतो, मुख्य जाठराग्नी मंद झाला की हळूहळू क्रमाक्रमाने बाकीचे धात्वग्नी मंद होतात, शरीरातील रस-रक्‍त-मांसादी धातूंना क्रमशः परिवर्तित करणारी, धातूंचे यथायोग्य पोषण करण्यासाठी कार्यक्षम असणारी पचनव्यवस्था मंद झाल्याने धातूंच्या शिथिलतेत अजूनच भर पडते व शिथिलतेच्या मागोमाग अशक्‍तता येते. 

शरीरातील द्रवता वाढल्याने व कफदोषाचे असंतुलन झाल्याने मुख्य परिणाम होतो तो पुढील शरीरधातूंवर,
मेदोऽस्रशुक्रांबुवसालसिका।
मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः ।।
मेद, रक्‍त, शुक्र, रस, मज्जा, मांस, ओज, वसा, लसिका ही सर्व प्रमेह रोगातली ‘दूष्य’ म्हणजे शरीरातील बिघडणारे घटक असतात. 
जवळजवळ सगळ्याच धातूंची, एवढेच नाही तर सातही धातूंचे सार असलेल्या ‘ओज’ तत्त्वाची ताकद कमी झाली की शरीरातल्या सगळ्याच महत्त्वाच्या अवयवांची व पर्यायाने एकंदर सगळ्याच शरीरक्रियांची सक्षमता हळूहळू कमी व्हायला लागते. 

म्हणून मधुमेहावर फक्‍त रक्‍तातील साखर कमी करणारी औषधे घेणे पुरेसे नसते, तर पुढीलप्रमाणे सर्व बाजूंनी उपाययोजना करावी लागते. 
१. एकूण पचनसंस्था चांगले कार्य करेल अशी योजना. 
२. मूत्रसंस्थेचे कार्य व्यवस्थित चालेल, शरीरात वीर्यवर्धन होऊन शक्‍ती वाढेल अशी योजना.
३. रक्‍तात जमलेली साखर कमी करण्याची योजना. 
४. मधुमेहाचे मुख्य औषध म्हणजे शरीरात साखर पचविण्यासाठी केलेली योजना. 

यातही शरीरशुद्धी व धातूंना पुनर्जीवन देण्यासाठी रसायन सेवन हे महत्त्वाचे असते. विरेचन, बस्तीसारख्या आयुर्वेदीय उपचारांनी प्रमेहाचे मूळ कारण ‘कफः सपित्तः पवनश्‍च दोषाः’ हे तिन्ही दोष संतुलित होऊ शकतात. शरीरातील अतिरिक्‍त वाढलेली द्रवता कमी होऊ शकते, द्रवता कमी झाली की जाठराग्नी प्रदीप्त होऊ शकतो, पाठोपाठ धात्वग्नीही आपापले काम योग्य प्रकारे करू लागतात. अशा प्रकारे एकदा का रोगाची मूळ जडणघडण (संप्राप्ती) संपुष्टात आली की बाकीच्या गोष्टी क्रमाक्रमाने सुधारू शकतात. शिवाय या प्रकारच्या उपचारांनी शरीरशुद्धी झाली की शिथिल धातूंना पुन्हा सशक्‍त करणाऱ्या रसायनांचा अधिक चांगल्या प्रकारे परिणाम होतो.

पर्यायाने निरनिराळे शरीरावयव, शरीरसंस्था पुन्हा कार्यक्षम होतात, आपापली कामे योग्य प्रकारे निभावण्यास सक्षम होतात. तरीही पथ्यापथ्य सांभाळणे, नियमित व्यायाम करणे, आचरणात आवश्‍यक ती काळजी घेणे हे सर्व सांभाळावे लागते. म्हणून चरकाचार्य या ठिकाणी म्हणतात की कायम लक्ष द्याव्या लागणाऱ्या रोगांमध्ये प्रमेह हा अग्रणी होय.

अग्र्यसंग्रहातील यापुढच्या विषयाची माहिती आपण पुढच्या वेळी घेऊ या.

News Item ID: 
51-news_story-1547726725
Mobile Device Headline: 
अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व) प्रमेह - कायमचा मागे लागणारा रोग
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

धातूंचे यथायोग्य पोषण करण्यासाठी कार्यक्षम असणारी पचन व्यवस्था मंद झाल्याने धातूंच्या शिथिलतेत अजूनच भर पडते व शिथिलतेच्या मागोमाग अशक्‍तता येते. शरीरशुद्धी व धातूंना पुनर्जीवन देण्यासाठी रसायन सेवन हे महत्त्वाचे असते.

आयुर्वेद हा ज्ञानाच्या विशाल सागराप्रमाणे आहे. त्यातील महत्त्वाच्या आणि अतिशय नेमकेपणाने सांगता येणाऱ्या गोष्टींचा संग्रह म्हणजे अग्र्यसंग्रह. अग्र्यसंग्रहाचा नीट अभ्यास असला तर आयुर्वेदाचे मर्म समजणे फार सोपे होते. मागच्या वेळी आपण रोगसमूह घेऊन येणाऱ्या रोगांमध्ये क्षयरोग अग्रणी असतो हे पाहिले. आता या पुढचा विषय पाहू. 

प्रमेहोऽनुषणिाम्‌ - कायम लक्ष द्याव्या लागणाऱ्या रोगांमध्ये प्रमेह हा अग्रणी होय.

मधुमेह हा प्रमेहाचा एक प्रकार. त्यातही प्रमेहातील वातज प्रकारांपैकी मधुमेह हा एक प्रकार असतो. औषधोपचारांच्या मदतीने मधुमेह सहसा नियंत्रणात ठेवता येतो, पण पूर्ण बरा होणे तितकेसे सोपे नसते. याचे कारण प्रमेहाच्या संप्राप्तीमध्ये सापडते.

प्रमेह कसा होतो हे सांगताना ‘कफ सपित्तः पवनश्‍च दोषाः’ असा उल्लेख केलेला सापडतो. अर्थात प्रमेह होण्यामागे तिन्ही दोष कारणीभूत असतात, त्यातही कफदोष अग्रणी असतो. चरकसंहितेत या कफदोषाचे स्वरूप अजून स्पष्ट केलेले आहे, ते म्हणजे ‘बहु द्रवः श्‍लेष्मा दोषविशेषः’ म्हणजे द्रव गुणाने वाढलेल्या कफदोषामुळे प्रमेह होतो. 

प्रमेह होण्याची आयुर्वेदाने सांगितलेली कारणे पाहिली तर ती सर्व कफदोष वाढविणारी आहेत हे लक्षात येते. 

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्‍तं शीतास्निग्धमधुरमेद्य द्रवान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात्‌ प्रमेही भविष्यतीति ।।
...सुश्रुत निदानस्थान
दिवसा झोपणे, व्यायाम न करणे, आळस करणे, सातत्याने बैठे काम करणे, मेद वाढविणारे व चरबीयुक्‍त मिठायांनी युक्‍त आहार करणे, अति प्रमाणात द्रवाहार घेणे, विशेषतः दही, नवे धान्य, नवा गूळ व त्यापासून बनविलेले पदार्थ यांचा रोजच्या आहारात किंवा अति प्रमाणात समावेश असणे वगैरेंमुळे शरीरातील द्रवगुण वाढतो, द्रवगुणयुक्‍त कफदोष वाढतो अर्थात त्यामुळे शरीराचे दृढत्व कमी होते, सर्व शरीरधातू अतिरिक्‍त ओलाव्यामुळे शिथिल व सैल झाल्यासारखे होतात, द्रवगुण वाढल्याने अग्नी मंद होतो, मुख्य जाठराग्नी मंद झाला की हळूहळू क्रमाक्रमाने बाकीचे धात्वग्नी मंद होतात, शरीरातील रस-रक्‍त-मांसादी धातूंना क्रमशः परिवर्तित करणारी, धातूंचे यथायोग्य पोषण करण्यासाठी कार्यक्षम असणारी पचनव्यवस्था मंद झाल्याने धातूंच्या शिथिलतेत अजूनच भर पडते व शिथिलतेच्या मागोमाग अशक्‍तता येते. 

शरीरातील द्रवता वाढल्याने व कफदोषाचे असंतुलन झाल्याने मुख्य परिणाम होतो तो पुढील शरीरधातूंवर,
मेदोऽस्रशुक्रांबुवसालसिका।
मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः ।।
मेद, रक्‍त, शुक्र, रस, मज्जा, मांस, ओज, वसा, लसिका ही सर्व प्रमेह रोगातली ‘दूष्य’ म्हणजे शरीरातील बिघडणारे घटक असतात. 
जवळजवळ सगळ्याच धातूंची, एवढेच नाही तर सातही धातूंचे सार असलेल्या ‘ओज’ तत्त्वाची ताकद कमी झाली की शरीरातल्या सगळ्याच महत्त्वाच्या अवयवांची व पर्यायाने एकंदर सगळ्याच शरीरक्रियांची सक्षमता हळूहळू कमी व्हायला लागते. 

म्हणून मधुमेहावर फक्‍त रक्‍तातील साखर कमी करणारी औषधे घेणे पुरेसे नसते, तर पुढीलप्रमाणे सर्व बाजूंनी उपाययोजना करावी लागते. 
१. एकूण पचनसंस्था चांगले कार्य करेल अशी योजना. 
२. मूत्रसंस्थेचे कार्य व्यवस्थित चालेल, शरीरात वीर्यवर्धन होऊन शक्‍ती वाढेल अशी योजना.
३. रक्‍तात जमलेली साखर कमी करण्याची योजना. 
४. मधुमेहाचे मुख्य औषध म्हणजे शरीरात साखर पचविण्यासाठी केलेली योजना. 

यातही शरीरशुद्धी व धातूंना पुनर्जीवन देण्यासाठी रसायन सेवन हे महत्त्वाचे असते. विरेचन, बस्तीसारख्या आयुर्वेदीय उपचारांनी प्रमेहाचे मूळ कारण ‘कफः सपित्तः पवनश्‍च दोषाः’ हे तिन्ही दोष संतुलित होऊ शकतात. शरीरातील अतिरिक्‍त वाढलेली द्रवता कमी होऊ शकते, द्रवता कमी झाली की जाठराग्नी प्रदीप्त होऊ शकतो, पाठोपाठ धात्वग्नीही आपापले काम योग्य प्रकारे करू लागतात. अशा प्रकारे एकदा का रोगाची मूळ जडणघडण (संप्राप्ती) संपुष्टात आली की बाकीच्या गोष्टी क्रमाक्रमाने सुधारू शकतात. शिवाय या प्रकारच्या उपचारांनी शरीरशुद्धी झाली की शिथिल धातूंना पुन्हा सशक्‍त करणाऱ्या रसायनांचा अधिक चांगल्या प्रकारे परिणाम होतो.

पर्यायाने निरनिराळे शरीरावयव, शरीरसंस्था पुन्हा कार्यक्षम होतात, आपापली कामे योग्य प्रकारे निभावण्यास सक्षम होतात. तरीही पथ्यापथ्य सांभाळणे, नियमित व्यायाम करणे, आचरणात आवश्‍यक ती काळजी घेणे हे सर्व सांभाळावे लागते. म्हणून चरकाचार्य या ठिकाणी म्हणतात की कायम लक्ष द्याव्या लागणाऱ्या रोगांमध्ये प्रमेह हा अग्रणी होय.

अग्र्यसंग्रहातील यापुढच्या विषयाची माहिती आपण पुढच्या वेळी घेऊ या.

Vertical Image: 
English Headline: 
Family Doctor
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
औषध, forest, आयुर्वेद, मधुमेह, स्वप्न, ओला, साखर, drug
Twitter Publish: 

कोलेस्टेरॉल

कोलेस्टेरॉल जितके कमी तितके चांगले हा निव्वळ गैरसमज आहे. प्रमाणापेक्षा कोलेस्टेरॉल कमी असलेली व्यक्‍ती ‘निरोगी’ नसते, उलट अशा व्यक्‍तींमध्ये अशक्‍तता, गळून गेल्यासारखे वाटणे, अनुत्साह वाटणे अशी लक्षणे आढळतात. शिवाय कोलेस्टेरॉल कमीत कमी ठेवण्यासाठी डाएटचा अतिरेक झाल्यानेही शरीराचे मोठे नुकसान झालेले दिसते.

आधुनिक वैद्यकातील सर्वाधिक प्रचलित आणि सरसकट सगळ्यांना माहिती असणारा शब्द म्हणजे कोलेस्टेरॉल. त्यातही चांगले कोलेस्टेरॉल, वाईट कोलेस्टेरॉल असे प्रकार असतात. दोन वेगवेगळ्या पॅथॉलॉजी लॅब्जमध्ये कोलेस्टेरॉल तपासले तर त्यातील नॉर्मल कोलेस्टेरॉलची नोंद वेगवेगळी असते. या सर्वांमुळे जनसामान्यांमध्ये कोलेस्टेरॉलच्या बाबतीत मोठी संदिग्धता असते. म्हणूनच आपण आज कोलेस्टेरॉलभोवतीचे गैरसमजाचे वलय कमी करण्याचा प्रयत्न करणार आहोत. 

कोलेस्टेरॉल जितके कमी तितके चांगले असा एक गैरसमज सर्वसामान्य लोकांमध्ये आढळतो. मात्र कोलेस्टेरॉल प्रमाणापेक्षा अधिक वाढले तरच आरोग्यास घातक ठरू शकते. एका विशिष्ट पातळीपर्यंत (साधारणतः १५० ते २३० पर्यंत) कोलेस्टेरॉल रक्‍तात सापडणे उलट आवश्‍यक असते.

आयुर्वेदामध्ये ‘आम’ नावाची एक संकल्पना समजावलेली आहे. शरीरात आमाची लक्षणे दिसत असताना वैज्ञानिक पृथक्करणाने प्रयोगशाळेत रक्‍ताच्या तपासण्या केल्या असता, रक्‍तात जी काही आमद्रव्ये सापडतात त्यांनाच कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वगैरे नावे दिलेली दिसतात.

थोडक्‍यात समजावयाचे तर, आपण खाल्लेल्या अन्नाचे जाठराग्नीकडून पचन झाले की अन्नापासून ‘आहाररस’ हा सार भाग तयार होतो, जो पुढच्या सातही धातूत रूपांतरित होतो व शरीरशक्‍ती, उत्साह, कर्मसामर्थ्यास कारणीभूत ठरतो. ही आदर्श पचनसंस्था म्हणता येईल. मात्र काही कारणांनी हा जाठराग्नी थकला, मंद झाला, पचनाचे काम शंभर टक्के करेनासा झाला की मग मात्र अन्न संपूर्णतया पचत नाही, अर्थातच आहाररस सारस्वरूप न बनता अर्धे पचलेले - अर्धे न पचलेले अशा स्वरूपाचा तयार होतो. असा अर्धपक्व आहाररस म्हणजेच ‘आम’ अनारोग्यास कारणीभूत ठरतो. 
आमाचे स्वरूप स्पष्ट करताना वाग्भटाचार्य म्हणतात. 
अविपक्वं असंयुक्‍तं दुर्गंधं बहुपिच्छिलम्‌ । 
सदनं सर्वगात्राणां आम इति अभिधीयते ।।
......अष्टांगसंग्रह सूत्रस्थान
जो अर्धवट पचलेल्या स्वरूपात असतो, जो शरीरपोषणास उपयुक्‍त नसून उलट शरीरास हानिकारक ठरतो, दुर्गंधित असून जो शरीरात चिकटून राहून शरीराला जडपणा आणून शरीरसामर्थ्य कमी करतो अशा पदार्थाला ‘आम’ म्हणतात.

हा आम शरीरात निर्माण झाला की त्यामुळे विविध रोग, रोगलक्षणे उत्पन्न होऊ शकतात. म्हणूनच रोगाला आयुर्वेदात ‘आमय’ असेही म्हटले जाते. रक्‍ताच्या तपासणीमध्ये कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढलेले दिसतात तेव्हा आमाची पुढील लक्षणेही दिसत असतात.
स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः। आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसंगारुचिक्‍लमाः ।।
......अष्टांगहृदय सूत्रस्थान
अंग जखडल्यासारखे वाटते, शरीरातील विविध पदार्थांचे वहन अडखळत होते, उदा. मलप्रवृत्ती व्यवस्थित होते. तर लघवी अडखळत होते, रक्‍ताच्या वहनाला अडथळा निर्माण होऊ शकतो. शरीरशक्‍ती कमी होते, काम करायचे सामर्थ्य राहात नाही, गळून गेल्यासारखे वाटते, शरीरावयव जड, बोजड वाटू लागतात, वायूच्या प्राकृत गतीला आणि दिशेला अडथळा निर्माण झाल्यामुळे पोट फुगणे, ढेकर येणे वगैरे त्रास होऊ लागतात. उत्साह राहात नाही, उलट आळस भरून राहतो, पचन बिघडते, मळमळते, तोंडाची रुची बिघडते, मलप्रवृत्ती साफ होत नाही अशी लक्षणे दिसायला लागली की शरीरात आम बनण्याची प्रक्रिया थांबवावी लागते, त्यासाठी अशक्‍त झालेल्या, मंदावलेल्या जाठराग्नीला पूर्ववत करणे सर्वात महत्त्वाचे असते.

कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईडचा विचार करताना आमाबरोबरच मेदधातूचाही विचार करावा लागतो. मेदधातू हा शरीरातील चौथ्या क्रमांकाचा धातू आहे. तोही एका नियत प्रमाणात शरीरात असणे आवश्‍यक असते. मात्र जाठराग्नी मंदावला की त्याचे सहकारी धात्वग्नी (धातूंचे अग्नी) देखील मंदावतात.

अर्थातच आहाररस पुढच्या पुढच्या धातूत परिवर्तित होण्याची प्रक्रिया व्यवस्थित व संपूर्णतया होत नाही. प्रत्येक परिवर्तनामध्ये काहीतरी वैगुण्य शिल्लक राहिले की शरीराधातूचा समतोल बिघडतो. विशेषतः मेदाग्नी मंद झाल्याने मेदधातू अपाचित किंवा साम (स-आम) स्वरूपात तयार झाला की त्याचा परिणाम वजन वाढण्याबरोबरच कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स अवाजवी प्रमाणात वाढण्यात होतो.

‘आम’ शरीरात कशामुळे उत्पन्न होतो हे समजले तर त्याच्या प्रतिबंधासाठी आणि ओघानेच कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌सच्या प्रतिबंधासाठी प्रयत्न करता येतील.
विरुद्धाशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्‌ । 
आमदोषं महाघोरं वर्जयेत्‌ विषसंज्ञकम्‌ ।।
... अष्टांगहृदय सूत्रस्थान
विरुद्ध अन्न म्हणजे एकमेकांना अनुकूल नसणारे अन्न एकत्र मिसळून खाण्याने अग्नी बिघडतो, परिणामतः शरीरात आम वाढतो. भुकेचा विचार न करता अति प्रमाणात खात राहणे; अपचन झालेले असतानाही खाणे; तसेच पचावयास जड, शिळे, डीप फ्रोजन अन्न खाणे; आंबवलेले, तेलकट, झणझणीत अन्नाचे अति सेवन करणे; रोज रोज पिझ्झा, चीज बर्गर, पनीर-मसालासारख्या फॅन्सी डिशेस्‌ खाणे; अवेळी जेवण; रात्री फार उशिरा जेवणे, दुपारच्या जेवणानंतर झोपणे; व्यायाम न करणे; सतत मानसिक ताणाखाली राहणे व त्यावर उपाय म्हणून मद्य वा धूम्रपानाच्या आहारी जाणे वगैरे कारणांनी हळूहळू आम तयार होण्यास सुरुवात होते. त्यावर वेळीच योग्य उपाययोजना न केल्यास कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढू शकतात.
म्हणून वाढलेले कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी करण्यासाठी आम-अपचन आणि मेदधातूची अपाचित अवस्था या दोघांचाही विचार करावा लागेल. त्यासाठी लंघन हा एक सर्वोत्तम उपाय आहे असे सांगता येईल.

लंघनाचे निरनिराळे प्रकार असू शकतात. रात्रीचे जेवण बंद करणे, रात्री फक्‍त द्रवाहार - सूप घेणे, काही दिवस नियमाने रात्री फक्‍त मुगाची खिचडी खाणे या प्रकारे प्रकृती, एकंदर जीवनपद्धतीला अनुरूप असे ‘लंघन’ केल्यास पचन सुधारून कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी करता येतात.

उकळलेले गरम पाणी पिणे हाही धात्वग्नी वर्धन करून अतिरिक्‍त आम पचवण्याचा उत्तम उपाय आहे. नुसतेच रक्‍तातील कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी करणे आणि या प्रकारे कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌सच्या निर्मितीस मुळापासून प्रतिबंध करणे यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. एकंदर पचन सुधारणे, आमपचन झाले की त्याचा फायदा संपूर्ण शरीराला होतो, मानसिक पातळीवरही उत्साह, सृजनात्मकता अनुभूत होते व सुरुवातीला पाहिल्याप्रमाणे कोलेस्टेरॉल प्रमाणापेक्षा कमी होण्याचीही यत्किंचितही भीती राहात नाही. 

प्रकृतीनुरूप शास्त्रीय पद्धतीने ‘पंचकर्म’ हे तर यासाठी वरदानच होय. डोळे विस्फारतील इतक्‍या प्रमाणात वाढलेले कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स जादूची कांडी फिरवल्याप्रमाणे पंचकर्माने कमी होताना दिसतात.

पंचकर्माच्या सुरुवातीला ‘एवढे तूप कसे घेऊ’ अशी शंका बाळगणारे रुग्ण पंचकर्माअखेरीस ‘अख्ख्या वर्षात जेवढे तूप खाऊ शकलो नाही तेवढे तूप या पंधरा-वीस दिवसांत खाल्ले, तरीही बाकीच्या उपायांनी कमी न झालेले कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी झाले म्हणजे नवलच आहे’ असे उद्गार काढतात तेव्हा खरोखरच पंचकर्माची महती एकवार पुन्हा प्रत्ययाला येते.

येथे एक गोष्ट आवर्जून सांगाविशी वाटते की आयुर्वेदिक पद्धतीने बनवलेले साजूक तूप म्हणजे ताजे शुद्ध दूध (ज्यावर क्रीम काढणे, घालणे वगैरे प्रक्रिया केलेल्या नाहीत असे दूध) वर येईपर्यंत गरम करून, वर आलेल्या मलईला विरजण लावून तयार झालेले दही घुसळून काढलेल्या लोण्याचे बनवलेले तूप आहारात योग्य प्रमाणात अंतर्भूत करण्याने कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढत नाहीत. तळलेल्या गोष्टी किंवा चुकीच्या पद्धतीने तयार केलेले तूप खाल्ल्यास एक वेळ कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढत असले तरी आयुर्वेदिक पद्धतीने बनवलेल्या साजूक तुपाचे सेवन केल्याने (रोज पाच-सहा चमचे) कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढत नाहीत. 

या सर्व उपायांबरोबरच ‘व्यायाम’ हाही एक श्रेष्ठ उपाय आहे. रोज किमान पस्तीस मिनिटे चालायला जाणे, संतुलन क्रियायोगाचा अभ्यास करणे, प्रकृतीला अनुरूप योगासने करणे, सूर्यनमस्कार घालणे, श्वसनावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या भस्रिका, दीर्घ श्वसनादी क्रिया करणे यामुळेही कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स कमी व्हायला मदत होते.

थोडक्‍यात सांगायचे म्हणजे कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढलेले असल्यास पचन व्यवस्थेवर अतिरिक्‍त ताण येणार नाही यासाठी आहार-आचरणात आवश्‍यक ते बदल करावेत. आमपाचन, मेदपचनासाठी योग्य औषधोपचार सुरू करावेत, मुळावर काम करणाच्या दृष्टीने तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली पंचकर्म करावे. यालाच आयुर्वेदिक जीवनशैलीची व औषधांची जोड कायम ठेवल्यास पुन्हा कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌सचा बागुलबुवा कधीच छळणार नाही व खऱ्या अर्थाने निर-आमय जीवन जगता येईल.
प्रमाणापेक्षा कोलेस्टेरॉल कमी असलेली व्यक्‍ती ‘निरोगी’ नसते, उलट अशा व्यक्‍तींमध्ये अशक्‍तता, गळून गेल्यासारखे वाटणे, अनुत्साह वाटणे अशी लक्षणे आढळतात. शिवाय कोलेस्टेरॉल कमीत कमी ठेवण्यासाठी डाएटचा अतिरेक झाल्यानेही शरीराचे मोठे नुकसान झालेले दिसते.

News Item ID: 
51-news_story-1547728588
Mobile Device Headline: 
कोलेस्टेरॉल
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

कोलेस्टेरॉल जितके कमी तितके चांगले हा निव्वळ गैरसमज आहे. प्रमाणापेक्षा कोलेस्टेरॉल कमी असलेली व्यक्‍ती ‘निरोगी’ नसते, उलट अशा व्यक्‍तींमध्ये अशक्‍तता, गळून गेल्यासारखे वाटणे, अनुत्साह वाटणे अशी लक्षणे आढळतात. शिवाय कोलेस्टेरॉल कमीत कमी ठेवण्यासाठी डाएटचा अतिरेक झाल्यानेही शरीराचे मोठे नुकसान झालेले दिसते.

आधुनिक वैद्यकातील सर्वाधिक प्रचलित आणि सरसकट सगळ्यांना माहिती असणारा शब्द म्हणजे कोलेस्टेरॉल. त्यातही चांगले कोलेस्टेरॉल, वाईट कोलेस्टेरॉल असे प्रकार असतात. दोन वेगवेगळ्या पॅथॉलॉजी लॅब्जमध्ये कोलेस्टेरॉल तपासले तर त्यातील नॉर्मल कोलेस्टेरॉलची नोंद वेगवेगळी असते. या सर्वांमुळे जनसामान्यांमध्ये कोलेस्टेरॉलच्या बाबतीत मोठी संदिग्धता असते. म्हणूनच आपण आज कोलेस्टेरॉलभोवतीचे गैरसमजाचे वलय कमी करण्याचा प्रयत्न करणार आहोत. 

कोलेस्टेरॉल जितके कमी तितके चांगले असा एक गैरसमज सर्वसामान्य लोकांमध्ये आढळतो. मात्र कोलेस्टेरॉल प्रमाणापेक्षा अधिक वाढले तरच आरोग्यास घातक ठरू शकते. एका विशिष्ट पातळीपर्यंत (साधारणतः १५० ते २३० पर्यंत) कोलेस्टेरॉल रक्‍तात सापडणे उलट आवश्‍यक असते.

आयुर्वेदामध्ये ‘आम’ नावाची एक संकल्पना समजावलेली आहे. शरीरात आमाची लक्षणे दिसत असताना वैज्ञानिक पृथक्करणाने प्रयोगशाळेत रक्‍ताच्या तपासण्या केल्या असता, रक्‍तात जी काही आमद्रव्ये सापडतात त्यांनाच कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वगैरे नावे दिलेली दिसतात.

थोडक्‍यात समजावयाचे तर, आपण खाल्लेल्या अन्नाचे जाठराग्नीकडून पचन झाले की अन्नापासून ‘आहाररस’ हा सार भाग तयार होतो, जो पुढच्या सातही धातूत रूपांतरित होतो व शरीरशक्‍ती, उत्साह, कर्मसामर्थ्यास कारणीभूत ठरतो. ही आदर्श पचनसंस्था म्हणता येईल. मात्र काही कारणांनी हा जाठराग्नी थकला, मंद झाला, पचनाचे काम शंभर टक्के करेनासा झाला की मग मात्र अन्न संपूर्णतया पचत नाही, अर्थातच आहाररस सारस्वरूप न बनता अर्धे पचलेले - अर्धे न पचलेले अशा स्वरूपाचा तयार होतो. असा अर्धपक्व आहाररस म्हणजेच ‘आम’ अनारोग्यास कारणीभूत ठरतो. 
आमाचे स्वरूप स्पष्ट करताना वाग्भटाचार्य म्हणतात. 
अविपक्वं असंयुक्‍तं दुर्गंधं बहुपिच्छिलम्‌ । 
सदनं सर्वगात्राणां आम इति अभिधीयते ।।
......अष्टांगसंग्रह सूत्रस्थान
जो अर्धवट पचलेल्या स्वरूपात असतो, जो शरीरपोषणास उपयुक्‍त नसून उलट शरीरास हानिकारक ठरतो, दुर्गंधित असून जो शरीरात चिकटून राहून शरीराला जडपणा आणून शरीरसामर्थ्य कमी करतो अशा पदार्थाला ‘आम’ म्हणतात.

हा आम शरीरात निर्माण झाला की त्यामुळे विविध रोग, रोगलक्षणे उत्पन्न होऊ शकतात. म्हणूनच रोगाला आयुर्वेदात ‘आमय’ असेही म्हटले जाते. रक्‍ताच्या तपासणीमध्ये कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स वाढलेले दिसतात तेव्हा आमाची पुढील लक्षणेही दिसत असतात.
स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः। आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसंगारुचिक्‍लमाः ।।
......अष्टांगहृदय सूत्रस्थान
अंग जखडल्यासारखे वाटते, शरीरातील विविध पदार्थांचे वहन अडखळत होते, उदा. मलप्रवृत्ती व्यवस्थित होते. तर लघवी अडखळत होते, रक्‍ताच्या वहनाला अडथळा निर्माण होऊ शकतो. शरीरशक्‍ती कमी होते, काम करायचे सामर्थ्य राहात नाही, गळून गेल्यासारखे वाटते, शरीरावयव जड, बोजड वाटू लागतात, वायूच्या प्राकृत गतीला आणि दिशेला अडथळा निर्माण झाल्यामुळे पोट फुगणे, ढेकर येणे वगैरे त्रास होऊ लागतात. उत्साह राहात नाही, उलट आळस भरून राहतो, पचन बिघडते, मळमळते, तोंडाची रुची बिघडते, मलप्रवृत्ती साफ होत नाही अशी लक्षणे दिसायला लागली की शरीरात आम बनण्याची प्रक्रिया थांबवावी लागते, त्यासाठी अशक्‍त झालेल्या, मंदावलेल्या जाठराग्नीला पूर्ववत करणे सर्वात महत्त्वाचे असते.

कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईडचा विचार करताना आमाबरोबरच मेदधातूचाही विचार करावा लागतो. मेदधातू हा शरीरातील चौथ्या क्रमांकाचा धातू आहे. तोही एका नियत प्रमाणात शरीरात असणे आवश्‍यक असते. मात्र जाठराग्नी मंदावला की त्याचे सहकारी धात्वग्नी (धातूंचे अग्नी) देखील मंदावतात.

अर्थातच आहाररस पुढच्या पुढच्या धातूत परिवर्तित होण्याची प्रक्रिया व्यवस्थित व संपूर्णतया होत नाही. प्रत्येक परिवर्तनामध्ये काहीतरी वैगुण्य शिल्लक राहिले की शरीराधातूचा समतोल बिघडतो. विशेषतः मेदाग्नी मंद झाल्याने मेदधातू अपाचित किंवा साम (स-आम) स्वरूपात तयार झाला की त्याचा परिणाम वजन वाढण्याबरोबरच कोलेस्टेरॉल, ट्रायग्लिसेराईड्‌स अवाजवी प्रमाणात वाढण्यात होतो.

Vertical Image: 
English Headline: 
Family Doctor cholesterol
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
डॉ. श्री बालाजी तांबे, आरोग्य, Health, आयुर्वेद, उत्पन्न, लेखक
Twitter Publish: 

प्रश्नोत्तरे

मी ५० वर्षांचा रिक्षाचालक आहे. मला फार थकवा जाणवतो. मला कोणताही रोग नाही किंवा कसलेही व्यसन नाही, मला शांत झोप येत नाही. कृपया मार्गदर्शन करावे.
- पांडुरंग
उत्तर -
रिक्षा चालवण्यामुळे किंबहुना कोणतेही वाहन दीर्घकाळासाठी चालवल्याने, शरीरात वातदोष वाढणे स्वाभाविक असते, यातूनच थकवा जाणवू शकतो. थकवा कमी होण्यासाठी, झोप शांत लागण्यासाठी, तसेच वातदोष कमी होण्यासाठी रात्री झोपण्यापूर्वी अभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल. जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवणे; दूध, तूप, लोणी, बदाम, खारीक, डिंकाचे लाडू वगैरे वातशामक गोष्टींचा आहारात समावेश असणे चांगले. प्रदूषणाचा दुष्परिणाम कमी होण्यासाठी रोज सकाळी थोड्या वेळासाठी दीर्घश्वसन करणे, अनुलोम- विलोम प्राणायाम करणे हेसुद्धा चांगले. सध्या ताजे आवळे उपलब्ध आहेत. रोज दोन ताज्या आवळ्यांचा रस खडीसाखर घालून घेतला, तर थकवा कमी होण्यास नक्की उपयोग होईल. शांत झोप लागण्यासाठी काही दिवस रात्री झोपण्यापूर्वी ‘सॅन रिलॅक्‍स सिरप’ घेता येईल.

माझ्या चेहऱ्यावर गांधी येतात, खूप खाज येते. त्वचारोगतज्ज्ञांनी दिलेले क्रीम लावले की काही दिवस बरे वाटते; पण काही दिवसांनी पुन्हा गांधी येण्यास सुरवात होते. हा त्रास मुळापासून बरा होण्यासाठी आपण काही उपाय सुचवावा.
- सुनील
उत्तर -
यावर मुळापासून करायचा उपचार म्हणजे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने विरेचन व बस्ती घेणे. यामुळे पित्तशमन झाले, रक्‍ताची शुद्धी झाली आणि बरोबरीने आहाराचे पथ्यापथ्य सांभाळले, की असा त्रास पूर्ण बरा होतो असा अनुभव आहे. तत्पूर्वी रक्‍तशुद्धी व पित्तशमनासाठी ‘संतुलन पित्तशांती गोळ्या’ सुरू करता येतील, दुधातून ‘संतुलन अनंत कल्प’ घेता येईल; रात्री झोपण्यापूर्वी अविपत्तिकर चूर्ण किंवा ‘सॅनकूल चूर्ण’ घेण्याचा उपयोग होईल. पित्ताची गांधी उठेल तेव्हा त्यावर शीतल-रक्‍तशुद्धीकर द्रव्यांनी सिद्ध केलेले ‘संतुलन रोझ ब्यूटी सिद्ध तेला’सारखे तेल लावण्याचाही उपयोग होईल. आहारात काही दिवस फक्‍त तांदूळ, ज्वारी, मूग, वेलीवर वाढणाऱ्या फळभाज्या, ताजे गोड ताक, साजूक तूप, साळीच्या लाह्या, डाळिंब, अंजीर, सफरचंद, मनुका या गोष्टींचा समावेश करणे चांगले.  

माझे दात लहानपणी किडलेले होते. सध्या पाच दातांना कॅप बसवली आहे. तीन दात पूर्णपणे किडलेले आहेत. दात निरोगी राहावेत यासाठी आपण काही उपाय सुचवावेत.
- अनामिका
उत्तर -
आयुर्वेदिक पद्धतीने सुरवातीपासून दातांची काळजी घेतली तर दात, हिरड्या, मुखाचे आरोग्य उत्तम राहते असा अनुभव आहे. मात्र, अजूनही इतर दातांचे आरोग्य चांगले राहण्यासाठी प्रयत्न करता येतील. यादृष्टीने दात स्वच्छ करण्यासाठी ‘संतुलन योगदंती’ हे दंतमंजन वापरता येईल. टूथपेस्ट वापरायची खूपच सवय झाली असली, तर अगोदर नेहमीप्रमाणे पेस्टच्या मदतीने दात घासून त्यानंतर दात-हिरड्यांना योगदंती लावून ठेवली तरी चालेल. याशिवाय दातांच्या आरोग्यासाठी, दातांची कीड अधिक वाढू नये यासाठी गंडूष उपचार करणे चांगले असते. यासाठी इरिमेदादी तेल किंवा ‘संतुलन सुमुख तेल’ वापरता येईल. पुरेसे तेल तोंडात आठ-दहा मिनिटांसाठी धरून ठेवणे आणि अधूनमधून खुळखुळवणे असे रोज सकाळी करण्याचाही उपयोग होईल.

माझे वय ३५ वर्षे असून मला नेहमी डोके दुखण्याचा त्रास आहे. डोक्‍यात सतत विचार चालू असतात. रात्री झोपही नीट लागत नाही. तरी कृपया मार्गदर्शन करावे. कोणत्या प्रकारचा प्राणायाम करावा हेसुद्धा सांगावे.
- सोनगीर
उत्तर -
मनाचा शरीरावर मोठा प्रभाव असतो. पूर्ण आरोग्यासाठी शरीर व मन या दोघांची काळजी घेणे आवश्‍यक असते. शरीर व मन या दोघांनाही आराम मिळण्यासाठी, तसेच शक्‍ती मिळण्यासाठी रात्री झोपण्यापूर्वी अभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल, नियमितपणे पादाभ्यंग करण्याचाही उपयोग होईल. साजूक तुपाचे किंवा औषधी सिद्ध ‘नस्यसॅन घृता’चे नाकात दोन- तीन थेंब टाकण्याचाही उपयोग होईल. काही दिवस ‘ब्राह्मीसॅन गोळ्या’, तसेच ‘सॅन रिलॅक्‍स सिरप’ घेण्याचाही फायदा होईल. डोके दुखणे कमी होण्यासाठी कामदुधा, ‘संतुलन पित्तशांती गोळ्या’ घेता येतील. विचारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी दीर्घश्वसन, अनुलोम- विलोम, ॐकार म्हणणे यांचाही फायदा होईल. आहार पचायला हलका असावा, तसेच वेळेवर जेवण करण्यावर भर द्यावा.

माझे वय ३० वर्षे आहे. मला चार वर्षांची मुलगी आहे. मुलगी एक वर्षाची असताना मला दिवस राहिले होते, मात्र तेव्हा गर्भपात केला. यानंतर मला सांधेदुखीचा त्रास सुरू झाला. सध्या माझा डावा हात आखडला आहे. उजव्या पायाच्या सांध्यातून आवाज येतो. मांडी घालून बसले तर सहजपणे उठता येत नाही. कृपया मार्गदर्शन करावे. मला भविष्यात वाताच्या त्रासापासून पूर्ण मुक्‍ती हवी आहे.
- क्षीरसागर
उत्तर -
वातदोषाशी संबंधित कोणत्याही त्रासावर लवकरात लवकर योग्य उपचार करणे गरजेचे असते. बाळंतपणानंतर किंवा गर्भपातानंतर वाढलेल्या वाताकडे अजिबात दुर्लक्ष होता कामा नये. वातदोषाला नियंत्रणात आणण्यासाठी नियमित अभ्यंग हा उत्तम उपचार असतो. यादृष्टीने सांध्यांना ‘संतुलन शांती सिद्ध तेल’, संपूर्ण शरीराला ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. गर्भपातानंतर त्रास सुरू झाला आहे. त्यादृष्टीने ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू वापरणेही आवश्‍यक होय. बरोबरीने ‘संतुलन वातबल गोळ्या’, तूप-साखरेसह ‘संतुलन प्रशांत चूर्ण’ घेण्याचा उपयोग होईल. खारीक पूड टाकून उकळलेले दूध रोज घेणे, घरी बनविलेल्या साजूक तुपाचा किमान चार- पाच चमचे प्रमाणात आहारात समावेश करणे हेसुद्धा चांगले. डावा हात आखडला आहे, त्यावर खांद्याला ‘संतुलन कुंडलिनी सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. वातदोषाला संतुलित करण्यासाठी तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्याने बस्ती, विरेचनासहित पंचकर्म उपचार करून घेणेसुद्धा श्रेयस्कर. जड कडधान्ये, ढोबळी मिरची, वांगे, कोबी, फ्लॉवर, मैद्यापासून बनविलेले पदार्थ, शिळे पदार्थ आहारातून टाळणे चांगले.

News Item ID: 
51-news_story-1547729559
Mobile Device Headline: 
प्रश्नोत्तरे
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

मी ५० वर्षांचा रिक्षाचालक आहे. मला फार थकवा जाणवतो. मला कोणताही रोग नाही किंवा कसलेही व्यसन नाही, मला शांत झोप येत नाही. कृपया मार्गदर्शन करावे.
- पांडुरंग
उत्तर -
रिक्षा चालवण्यामुळे किंबहुना कोणतेही वाहन दीर्घकाळासाठी चालवल्याने, शरीरात वातदोष वाढणे स्वाभाविक असते, यातूनच थकवा जाणवू शकतो. थकवा कमी होण्यासाठी, झोप शांत लागण्यासाठी, तसेच वातदोष कमी होण्यासाठी रात्री झोपण्यापूर्वी अभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल. जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवणे; दूध, तूप, लोणी, बदाम, खारीक, डिंकाचे लाडू वगैरे वातशामक गोष्टींचा आहारात समावेश असणे चांगले. प्रदूषणाचा दुष्परिणाम कमी होण्यासाठी रोज सकाळी थोड्या वेळासाठी दीर्घश्वसन करणे, अनुलोम- विलोम प्राणायाम करणे हेसुद्धा चांगले. सध्या ताजे आवळे उपलब्ध आहेत. रोज दोन ताज्या आवळ्यांचा रस खडीसाखर घालून घेतला, तर थकवा कमी होण्यास नक्की उपयोग होईल. शांत झोप लागण्यासाठी काही दिवस रात्री झोपण्यापूर्वी ‘सॅन रिलॅक्‍स सिरप’ घेता येईल.

माझ्या चेहऱ्यावर गांधी येतात, खूप खाज येते. त्वचारोगतज्ज्ञांनी दिलेले क्रीम लावले की काही दिवस बरे वाटते; पण काही दिवसांनी पुन्हा गांधी येण्यास सुरवात होते. हा त्रास मुळापासून बरा होण्यासाठी आपण काही उपाय सुचवावा.
- सुनील
उत्तर -
यावर मुळापासून करायचा उपचार म्हणजे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने विरेचन व बस्ती घेणे. यामुळे पित्तशमन झाले, रक्‍ताची शुद्धी झाली आणि बरोबरीने आहाराचे पथ्यापथ्य सांभाळले, की असा त्रास पूर्ण बरा होतो असा अनुभव आहे. तत्पूर्वी रक्‍तशुद्धी व पित्तशमनासाठी ‘संतुलन पित्तशांती गोळ्या’ सुरू करता येतील, दुधातून ‘संतुलन अनंत कल्प’ घेता येईल; रात्री झोपण्यापूर्वी अविपत्तिकर चूर्ण किंवा ‘सॅनकूल चूर्ण’ घेण्याचा उपयोग होईल. पित्ताची गांधी उठेल तेव्हा त्यावर शीतल-रक्‍तशुद्धीकर द्रव्यांनी सिद्ध केलेले ‘संतुलन रोझ ब्यूटी सिद्ध तेला’सारखे तेल लावण्याचाही उपयोग होईल. आहारात काही दिवस फक्‍त तांदूळ, ज्वारी, मूग, वेलीवर वाढणाऱ्या फळभाज्या, ताजे गोड ताक, साजूक तूप, साळीच्या लाह्या, डाळिंब, अंजीर, सफरचंद, मनुका या गोष्टींचा समावेश करणे चांगले.  

माझे दात लहानपणी किडलेले होते. सध्या पाच दातांना कॅप बसवली आहे. तीन दात पूर्णपणे किडलेले आहेत. दात निरोगी राहावेत यासाठी आपण काही उपाय सुचवावेत.
- अनामिका
उत्तर -
आयुर्वेदिक पद्धतीने सुरवातीपासून दातांची काळजी घेतली तर दात, हिरड्या, मुखाचे आरोग्य उत्तम राहते असा अनुभव आहे. मात्र, अजूनही इतर दातांचे आरोग्य चांगले राहण्यासाठी प्रयत्न करता येतील. यादृष्टीने दात स्वच्छ करण्यासाठी ‘संतुलन योगदंती’ हे दंतमंजन वापरता येईल. टूथपेस्ट वापरायची खूपच सवय झाली असली, तर अगोदर नेहमीप्रमाणे पेस्टच्या मदतीने दात घासून त्यानंतर दात-हिरड्यांना योगदंती लावून ठेवली तरी चालेल. याशिवाय दातांच्या आरोग्यासाठी, दातांची कीड अधिक वाढू नये यासाठी गंडूष उपचार करणे चांगले असते. यासाठी इरिमेदादी तेल किंवा ‘संतुलन सुमुख तेल’ वापरता येईल. पुरेसे तेल तोंडात आठ-दहा मिनिटांसाठी धरून ठेवणे आणि अधूनमधून खुळखुळवणे असे रोज सकाळी करण्याचाही उपयोग होईल.

माझे वय ३५ वर्षे असून मला नेहमी डोके दुखण्याचा त्रास आहे. डोक्‍यात सतत विचार चालू असतात. रात्री झोपही नीट लागत नाही. तरी कृपया मार्गदर्शन करावे. कोणत्या प्रकारचा प्राणायाम करावा हेसुद्धा सांगावे.
- सोनगीर
उत्तर -
मनाचा शरीरावर मोठा प्रभाव असतो. पूर्ण आरोग्यासाठी शरीर व मन या दोघांची काळजी घेणे आवश्‍यक असते. शरीर व मन या दोघांनाही आराम मिळण्यासाठी, तसेच शक्‍ती मिळण्यासाठी रात्री झोपण्यापूर्वी अभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल, नियमितपणे पादाभ्यंग करण्याचाही उपयोग होईल. साजूक तुपाचे किंवा औषधी सिद्ध ‘नस्यसॅन घृता’चे नाकात दोन- तीन थेंब टाकण्याचाही उपयोग होईल. काही दिवस ‘ब्राह्मीसॅन गोळ्या’, तसेच ‘सॅन रिलॅक्‍स सिरप’ घेण्याचाही फायदा होईल. डोके दुखणे कमी होण्यासाठी कामदुधा, ‘संतुलन पित्तशांती गोळ्या’ घेता येतील. विचारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी दीर्घश्वसन, अनुलोम- विलोम, ॐकार म्हणणे यांचाही फायदा होईल. आहार पचायला हलका असावा, तसेच वेळेवर जेवण करण्यावर भर द्यावा.

माझे वय ३० वर्षे आहे. मला चार वर्षांची मुलगी आहे. मुलगी एक वर्षाची असताना मला दिवस राहिले होते, मात्र तेव्हा गर्भपात केला. यानंतर मला सांधेदुखीचा त्रास सुरू झाला. सध्या माझा डावा हात आखडला आहे. उजव्या पायाच्या सांध्यातून आवाज येतो. मांडी घालून बसले तर सहजपणे उठता येत नाही. कृपया मार्गदर्शन करावे. मला भविष्यात वाताच्या त्रासापासून पूर्ण मुक्‍ती हवी आहे.
- क्षीरसागर
उत्तर -
वातदोषाशी संबंधित कोणत्याही त्रासावर लवकरात लवकर योग्य उपचार करणे गरजेचे असते. बाळंतपणानंतर किंवा गर्भपातानंतर वाढलेल्या वाताकडे अजिबात दुर्लक्ष होता कामा नये. वातदोषाला नियंत्रणात आणण्यासाठी नियमित अभ्यंग हा उत्तम उपचार असतो. यादृष्टीने सांध्यांना ‘संतुलन शांती सिद्ध तेल’, संपूर्ण शरीराला ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. गर्भपातानंतर त्रास सुरू झाला आहे. त्यादृष्टीने ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू वापरणेही आवश्‍यक होय. बरोबरीने ‘संतुलन वातबल गोळ्या’, तूप-साखरेसह ‘संतुलन प्रशांत चूर्ण’ घेण्याचा उपयोग होईल. खारीक पूड टाकून उकळलेले दूध रोज घेणे, घरी बनविलेल्या साजूक तुपाचा किमान चार- पाच चमचे प्रमाणात आहारात समावेश करणे हेसुद्धा चांगले. डावा हात आखडला आहे, त्यावर खांद्याला ‘संतुलन कुंडलिनी सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. वातदोषाला संतुलित करण्यासाठी तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्याने बस्ती, विरेचनासहित पंचकर्म उपचार करून घेणेसुद्धा श्रेयस्कर. जड कडधान्ये, ढोबळी मिरची, वांगे, कोबी, फ्लॉवर, मैद्यापासून बनविलेले पदार्थ, शिळे पदार्थ आहारातून टाळणे चांगले.

Vertical Image: 
English Headline: 
question answer
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
रिक्षा, चालक, व्यसन, झोप, दूध, प्रदूषण, सकाळ, साखर, मूग, डाळ, डाळिंब, अंजीर, apple, आयुर्वेद, Health
Twitter Publish: 

अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व) क्षयरोग

सर्व जुनाट रोगांमध्ये त्वचारोग अग्रणी असतात हे आपण मागच्या अंकात पाहिले. आज या पुढची माहिती घेऊया.

राजयक्ष्मा रोगसमूहाणाम्‌ - पुष्कळ लक्षणे असणाऱ्या, अनेक रोगांचा समूह असणाऱ्या रोगांमध्ये क्षयरोग हा मुख्य असतो. 

रोगाची अनेक लक्षणे असतात. तसेच रोग बऱ्याचदा एकटे येत नाहीत, तर बरोबरीने अनेक रोगांना घेऊन येतात. राजयक्ष्मा म्हणजेच क्षयरोग हा यातीलच एक रोग. 

आयुर्वेदात क्षयरोगाची विशेष अशी ओळख करून दिलेली आहे, 

अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः ।
राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराड्‌ इति स्मृतः ।।
...अष्टांगसंग्रह निदानस्थान

ज्याप्रमाणे राजाबरोबर अनेक अनुचर असतात, त्याचप्रमाणे  क्षयरोगासोबतही अनेक रोग असतात. राजाची स्वारी निघाली की स्वारीपूर्वी काही लोक येतात, स्वारीनंतर काही लोक येणार असतात, त्याचप्रमाणे क्षयरोग होण्यापूर्वी सर्दी-खोकला-ताप वगैरे  बरेचसे रोग होऊ शकतात व नंतरही अशक्‍तपणा, वजन कमी होणे वगैरे त्रास राहू शकतात. म्हणूनच आयुर्वेदात क्षयरोगाला ‘रोगांचा राजा’ अशी उपाधी दिलेली आहे. क्षयरोगाबद्दल समजावताना चरकसंहितेत एक कथा सांगितलेली आहे.

दक्षप्रजापतीच्या २८ कन्यांचा विवाह चंद्राशी झाला होता. या २८ पैकी रोहिणीवर चंद्र विशेष आसक्‍त होता. शरीरशक्‍तीची पर्वा न करता रोहिणीसह अतिप्रमाणात रत झाल्याने शुक्रक्षय होऊन चंद्र अत्यंत क्षीण झाला. आपल्या इतर मुलींचा चंद्राने स्वीकार न केल्याचे जेव्हा दक्षप्रजापतीला समजले तेव्हा तो अत्यंत क्रोधित झाला. त्याचा हा क्रोध निःश्वासरूपाने बाहेर पडून देह धारण करता झाला व रोहिणीशी रत असलेल्या क्षीण चंद्रामध्ये शिरला व चंद्राला क्षयरोग होऊन त्याचे तेज नाहीसे झाले. असा राजयक्ष्म्याने पीडित निष्प्रभ चंद्र इतर देवदेवतांसह दक्षप्रजापतीला शरण आला. तेव्हा पश्‍चात्ताप झालेल्या चंद्रावर दक्षप्रजापती प्रसन्न झाले व अश्विनीकुमारांनी चंद्राला ओज वाढवण्यासाठी औषध देऊन बरे केले.

या गोष्टीवरून एक गोष्ट स्पष्ट होते की शरीरशक्‍तीचा ऱ्हास क्षयासाठी कारणीभूत असतोच. क्षयाच्या बाबतीत शरीरशक्‍तीचा ऱ्हास पुढील कारणांमुळे होऊ शकतो. 

रस, रक्‍तादी शरीरधातूंचा क्षय होत जाणे.
मल, मूत्र, वायू वगैरे वेगांची संवेदना होऊनही अडवणे.
अवेळी जेवणे, अत्यंत कमी प्रमाणात किंवा अत्याधिक प्रमाणात जेवणे.
स्वशक्‍तीपेक्षा अधिक परिश्रम करणे.

या सर्व कारणांनी शरीराची शक्‍ती कमी होत गेली, रोगप्रतिकारक्‍ती कमी झाली की क्षय होऊ शकतो. 

तीव्रतेवरून क्षयाचे तीन प्रकार पडतात. 
१. त्रिरूपक्षय - या प्रकारच्या क्षयात बरगड्या व खांदे दुखणे, ताप येणे आणि हात-पायाच्या तळव्यांची आग होणे अशी तीन लक्षणे असतात.

२. षड्‍रूपक्षय - या प्रकारच्या क्षयात खोकला येणे, तोंडाला चव नसणे,  ताप येणे, बरगड्या दुखणे, आवाज फुटणे, जुलाब होणे अशी सहा लक्षणे दिसतात.

३. एकादशरूपक्षय - या प्रकारच्या क्षयात डोके जड होणे, खोकला येणे, दम लागणे, आवाज फुटणे, कफाची उलटी होणे, थुंकीतून रक्‍त पडणे, बरगड्या दुखणे, खांद्यात वेदना होणे, ताप येणे, जुलाब होणे, तोंडाला चव नसणे अशी अकरा लक्षणे दिसतात. हा प्रकार बरा होण्यास अवघड असतो. 

म्हणून अग्र्यसंग्रहात या ठिकाणी म्हटलेले आहे की, क्षयरोग रोगसमूहाला एकत्र घेऊन येतो.

अग्र्यसंग्रहातील या पुढची माहिती आपण पुढच्या वेळी पाहू. 

News Item ID: 
51-news_story-1547386609
Mobile Device Headline: 
अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व) क्षयरोग
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

सर्व जुनाट रोगांमध्ये त्वचारोग अग्रणी असतात हे आपण मागच्या अंकात पाहिले. आज या पुढची माहिती घेऊया.

राजयक्ष्मा रोगसमूहाणाम्‌ - पुष्कळ लक्षणे असणाऱ्या, अनेक रोगांचा समूह असणाऱ्या रोगांमध्ये क्षयरोग हा मुख्य असतो. 

रोगाची अनेक लक्षणे असतात. तसेच रोग बऱ्याचदा एकटे येत नाहीत, तर बरोबरीने अनेक रोगांना घेऊन येतात. राजयक्ष्मा म्हणजेच क्षयरोग हा यातीलच एक रोग. 

आयुर्वेदात क्षयरोगाची विशेष अशी ओळख करून दिलेली आहे, 

अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः ।
राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराड्‌ इति स्मृतः ।।
...अष्टांगसंग्रह निदानस्थान

ज्याप्रमाणे राजाबरोबर अनेक अनुचर असतात, त्याचप्रमाणे  क्षयरोगासोबतही अनेक रोग असतात. राजाची स्वारी निघाली की स्वारीपूर्वी काही लोक येतात, स्वारीनंतर काही लोक येणार असतात, त्याचप्रमाणे क्षयरोग होण्यापूर्वी सर्दी-खोकला-ताप वगैरे  बरेचसे रोग होऊ शकतात व नंतरही अशक्‍तपणा, वजन कमी होणे वगैरे त्रास राहू शकतात. म्हणूनच आयुर्वेदात क्षयरोगाला ‘रोगांचा राजा’ अशी उपाधी दिलेली आहे. क्षयरोगाबद्दल समजावताना चरकसंहितेत एक कथा सांगितलेली आहे.

दक्षप्रजापतीच्या २८ कन्यांचा विवाह चंद्राशी झाला होता. या २८ पैकी रोहिणीवर चंद्र विशेष आसक्‍त होता. शरीरशक्‍तीची पर्वा न करता रोहिणीसह अतिप्रमाणात रत झाल्याने शुक्रक्षय होऊन चंद्र अत्यंत क्षीण झाला. आपल्या इतर मुलींचा चंद्राने स्वीकार न केल्याचे जेव्हा दक्षप्रजापतीला समजले तेव्हा तो अत्यंत क्रोधित झाला. त्याचा हा क्रोध निःश्वासरूपाने बाहेर पडून देह धारण करता झाला व रोहिणीशी रत असलेल्या क्षीण चंद्रामध्ये शिरला व चंद्राला क्षयरोग होऊन त्याचे तेज नाहीसे झाले. असा राजयक्ष्म्याने पीडित निष्प्रभ चंद्र इतर देवदेवतांसह दक्षप्रजापतीला शरण आला. तेव्हा पश्‍चात्ताप झालेल्या चंद्रावर दक्षप्रजापती प्रसन्न झाले व अश्विनीकुमारांनी चंद्राला ओज वाढवण्यासाठी औषध देऊन बरे केले.

या गोष्टीवरून एक गोष्ट स्पष्ट होते की शरीरशक्‍तीचा ऱ्हास क्षयासाठी कारणीभूत असतोच. क्षयाच्या बाबतीत शरीरशक्‍तीचा ऱ्हास पुढील कारणांमुळे होऊ शकतो. 

रस, रक्‍तादी शरीरधातूंचा क्षय होत जाणे.
मल, मूत्र, वायू वगैरे वेगांची संवेदना होऊनही अडवणे.
अवेळी जेवणे, अत्यंत कमी प्रमाणात किंवा अत्याधिक प्रमाणात जेवणे.
स्वशक्‍तीपेक्षा अधिक परिश्रम करणे.

या सर्व कारणांनी शरीराची शक्‍ती कमी होत गेली, रोगप्रतिकारक्‍ती कमी झाली की क्षय होऊ शकतो. 

तीव्रतेवरून क्षयाचे तीन प्रकार पडतात. 
१. त्रिरूपक्षय - या प्रकारच्या क्षयात बरगड्या व खांदे दुखणे, ताप येणे आणि हात-पायाच्या तळव्यांची आग होणे अशी तीन लक्षणे असतात.

२. षड्‍रूपक्षय - या प्रकारच्या क्षयात खोकला येणे, तोंडाला चव नसणे,  ताप येणे, बरगड्या दुखणे, आवाज फुटणे, जुलाब होणे अशी सहा लक्षणे दिसतात.

३. एकादशरूपक्षय - या प्रकारच्या क्षयात डोके जड होणे, खोकला येणे, दम लागणे, आवाज फुटणे, कफाची उलटी होणे, थुंकीतून रक्‍त पडणे, बरगड्या दुखणे, खांद्यात वेदना होणे, ताप येणे, जुलाब होणे, तोंडाला चव नसणे अशी अकरा लक्षणे दिसतात. हा प्रकार बरा होण्यास अवघड असतो. 

म्हणून अग्र्यसंग्रहात या ठिकाणी म्हटलेले आहे की, क्षयरोग रोगसमूहाला एकत्र घेऊन येतो.

अग्र्यसंग्रहातील या पुढची माहिती आपण पुढच्या वेळी पाहू. 

Vertical Image: 
English Headline: 
Ayurveda has introduced specialty of tuberculosis
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
फॅमिली डॉक्टर, डॉ. श्री बालाजी तांबे, आयुर्वेद
Twitter Publish: 

ScienceDaily: Health & Medicine News

ScienceDaily: Alternative Medicine News

आहार व आरोग्य

NCCAM Featured Content