Search This Blog

गोमूत्र

अथर्ववेदात गोमूत्राचा उल्लेख सापडतो. आयुर्वेदात तर गोमूत्राची आरोग्याच्या दृष्टिकोनातून खूपच प्रशंसा केलेली आहे. आयुर्वेदाच्या सगळ्या मूळ संहितांमध्ये गोमूत्राचे औषधी गुण दिलेले आहेत. आधुनिक विज्ञानाच्या कसोटीवरही गोमूत्राची उपयुक्‍तता जगात सर्वदूर सिद्ध होते आहे. 

गोमूत्र म्हणजे गाईचे मूत्र. मात्र, रस्त्यावर फिरणाऱ्या, कचरा, उकिरड्यावर काहीही खाणाऱ्या गाईचे गोमूत्र औषध म्हणून वापरता येत नाही. जी गाय सूर्यप्रकाशात हिंडते, मोकळ्या कुरणात सोडलेली असते, तिचे गोमूत्र औषधी गुणांनी परिपूर्ण असते. त्यातल्या त्यात जी गाय काळ्या रंगाची आहे,  जिची वासरे जिवंत आहेत, तिचे गोमूत्र औषधासाठी उत्तम समजले जाते. शक्‍यतो सकाळी गाय जेव्हा पहिल्यांदा मूत्रविसर्जन करते तेव्हा अगदी सुरुवातीचे नाही आणि अगदी शेवटचे नाही, असे मधल्या धारेचे गोमूत्र गोळा करायचे असते. 

औषधी गुणधर्म
अशा गोमूत्राचे औषधी गुणधर्म आयुर्वेदामध्ये पुढीलप्रमाणे दिलेले आहेत...  
गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं क्षारं तिक्‍तकषायकम्‌ । 
लघ्वग्नि दीपनं मेध्यं पित्तकृत्कफवातहृत्‌ ।।
...भावप्रकाश

गोमूत्र चवीला तिखट, खारट, कडू, विर्याने उष्ण व तीक्ष्ण गुणाचे असते, पचायला हलके, अग्नी प्रदीप्त करणारे, पित्त वाढविणारे, पण कफ व वातदोषाचे शमन करणारे, मेधावर्धक असते. 

कटु तिक्‍तं सक्षारम्‌ उष्णं तीक्ष्णं लघु लेखनं सरं दीपनं मेध्यं पित्तकरं कफवातघ्नं त्वग्दोषहरम्‌ ।

चवीला तिखट, कडू, खारट, वीर्याने उष्ण, पचण्यास हलके, गुणाने तीक्ष्ण, मेदधातू कमी करणारे, सारक, दीपन म्हणजे अग्नी प्रदीप्त करणारे, मेधा म्हणजे आकलनशक्‍ती वाढविणारे,  पित्तकर, परंतु कफदोष व वातदोष कमी करणारे आणि त्वचादोष दूर करणारे असे गोमूत्र असते. 

स्थौल्ये उपयुज्यमानेषु ऐकं द्रव्यम्‌ ।
...सुश्रुत सूत्रस्थान
स्थौल्य कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या द्रव्यांपैकी एक द्रव्य म्हणजे गोमूत्र होय. 

निरोगी अवस्थेत गोमूत्र घेण्याने पोटात जंत होत नाहीत, भूक चांगली लागते, अन्नपचन व्यवस्थित होते, पोट साफ होते, वजन वाढत नाही, रोगप्रतिकारशक्‍ती चांगली राहते. यकृत, वृक्क (किडनी), प्लीहा (स्प्लीन) वगैरे महत्त्वाच्या अवयवांची कार्यक्षमता उत्तम राहण्यास हातभार लागतो, त्वचाविकारांना प्रतिबंध होतो आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे मन शुद्ध राहण्यासही उपयोग होतो. 

गोमूत्राचा औषधात उपयोग
आता औषध म्हणून गोमूत्र कसे वापरता येते हे पाहू या. 

गोमूत्र सारक गुणाचे असते, त्यामुळे शौचाला झाली नसेल, पोट जड झाले असेल, तर पाव कप गोमूत्र त्यात पाव चमचा सैंधव मिसळून घेण्याने शौचाला होते व पोट हलके होते. लहान मुलांनासुद्धा कमी प्रमाणात गोमूत्र देऊन हा फायदा करून घेता येतो. 

लहान मुलांना किंवा मोठ्या व्यक्‍तींमध्ये जंत होतात. अशा वेळी रोज चार चमचे गोमूत्र त्यात दोन चिमूट डिकेमालीचे चूर्ण मिसळून रोज सकाळी दिल्यास आठ-दहा दिवसांत जंत कमी होतात. यामुळे जंत पडून जाण्यासही मदत मिळते. 
 यकृताचा आकार वाढला असला, तर शक्‍तीनुसार पाव ते अर्धा कप गोमूत्र थोडे सैंधव मिसळून घेण्याचा उपयोग होतो. प्लीहा आकाराने वाढली असेल, तर त्यावरही हा प्रयोग करता येतो. यासोबत वरून गोमूत्राचा शेक घेण्याचाही फायदा होते. यासाठी वीट निखाऱ्यावर गरम करायची असते, चांगली भाजली गेली की त्यावर गोमूत्र शिंपडायचे असते व गोमूत्रात भिजविलेल्या कापडात वीट गुंडाळून त्या विटेने गरम स्पर्श सहन होईल, अशा बेताने पोट शेकायचे असते. याने काही 

गोमूत्र औषध तयार करताना...
गोमूत्राचा औषध तयार करताना वापर केला जातो तेव्हा ताजे गोमूत्र वापरणे अपेक्षित असते, फक्‍त ते स्वच्छ सुती कापडातून गाळून घेणे गरजेचे असते. मात्र, नुसते गोमूत्र औषध म्हणून घ्यायचे असेल, तर त्यावर घरच्या घरी पुढील प्रक्रिया करायची असते. 
सकाळच्या वेळी ताजे गोमूत्र गोळा केले, की ते सात वेळा वेगवेगळ्या कोरड्या सुती कापडातून व्यवस्थित गाळून घ्यावे. गाळून झाले, की त्यात समभाग प्यायचे पाणी मिसळावे आणि हे मिश्रण सकाळी नाश्‍त्यापूर्वी व पुन्हा संध्याकाळी पाच-सहा छोटे चमचे या प्रमाणात घ्यावे. वैद्यांच्या सल्ल्याने या प्रमाणात काही बदल करता येतो; मात्र सरसकट सर्व प्रकृतीच्या व्यक्‍तींना किंवा कोणताही विकार असला तरी सर्वांना याप्रकारे गोमूत्र घेता येते. निरोगी व्यक्‍तीला, अगदी लहान बालकालासुद्धा असे गोमूत्र घेता येते.

News Item ID: 
51-news_story-1544189923
Mobile Device Headline: 
गोमूत्र
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

अथर्ववेदात गोमूत्राचा उल्लेख सापडतो. आयुर्वेदात तर गोमूत्राची आरोग्याच्या दृष्टिकोनातून खूपच प्रशंसा केलेली आहे. आयुर्वेदाच्या सगळ्या मूळ संहितांमध्ये गोमूत्राचे औषधी गुण दिलेले आहेत. आधुनिक विज्ञानाच्या कसोटीवरही गोमूत्राची उपयुक्‍तता जगात सर्वदूर सिद्ध होते आहे. 

गोमूत्र म्हणजे गाईचे मूत्र. मात्र, रस्त्यावर फिरणाऱ्या, कचरा, उकिरड्यावर काहीही खाणाऱ्या गाईचे गोमूत्र औषध म्हणून वापरता येत नाही. जी गाय सूर्यप्रकाशात हिंडते, मोकळ्या कुरणात सोडलेली असते, तिचे गोमूत्र औषधी गुणांनी परिपूर्ण असते. त्यातल्या त्यात जी गाय काळ्या रंगाची आहे,  जिची वासरे जिवंत आहेत, तिचे गोमूत्र औषधासाठी उत्तम समजले जाते. शक्‍यतो सकाळी गाय जेव्हा पहिल्यांदा मूत्रविसर्जन करते तेव्हा अगदी सुरुवातीचे नाही आणि अगदी शेवटचे नाही, असे मधल्या धारेचे गोमूत्र गोळा करायचे असते. 

औषधी गुणधर्म
अशा गोमूत्राचे औषधी गुणधर्म आयुर्वेदामध्ये पुढीलप्रमाणे दिलेले आहेत...  
गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं क्षारं तिक्‍तकषायकम्‌ । 
लघ्वग्नि दीपनं मेध्यं पित्तकृत्कफवातहृत्‌ ।।
...भावप्रकाश

गोमूत्र चवीला तिखट, खारट, कडू, विर्याने उष्ण व तीक्ष्ण गुणाचे असते, पचायला हलके, अग्नी प्रदीप्त करणारे, पित्त वाढविणारे, पण कफ व वातदोषाचे शमन करणारे, मेधावर्धक असते. 

कटु तिक्‍तं सक्षारम्‌ उष्णं तीक्ष्णं लघु लेखनं सरं दीपनं मेध्यं पित्तकरं कफवातघ्नं त्वग्दोषहरम्‌ ।

चवीला तिखट, कडू, खारट, वीर्याने उष्ण, पचण्यास हलके, गुणाने तीक्ष्ण, मेदधातू कमी करणारे, सारक, दीपन म्हणजे अग्नी प्रदीप्त करणारे, मेधा म्हणजे आकलनशक्‍ती वाढविणारे,  पित्तकर, परंतु कफदोष व वातदोष कमी करणारे आणि त्वचादोष दूर करणारे असे गोमूत्र असते. 

स्थौल्ये उपयुज्यमानेषु ऐकं द्रव्यम्‌ ।
...सुश्रुत सूत्रस्थान
स्थौल्य कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या द्रव्यांपैकी एक द्रव्य म्हणजे गोमूत्र होय. 

निरोगी अवस्थेत गोमूत्र घेण्याने पोटात जंत होत नाहीत, भूक चांगली लागते, अन्नपचन व्यवस्थित होते, पोट साफ होते, वजन वाढत नाही, रोगप्रतिकारशक्‍ती चांगली राहते. यकृत, वृक्क (किडनी), प्लीहा (स्प्लीन) वगैरे महत्त्वाच्या अवयवांची कार्यक्षमता उत्तम राहण्यास हातभार लागतो, त्वचाविकारांना प्रतिबंध होतो आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे मन शुद्ध राहण्यासही उपयोग होतो. 

गोमूत्राचा औषधात उपयोग
आता औषध म्हणून गोमूत्र कसे वापरता येते हे पाहू या. 

गोमूत्र सारक गुणाचे असते, त्यामुळे शौचाला झाली नसेल, पोट जड झाले असेल, तर पाव कप गोमूत्र त्यात पाव चमचा सैंधव मिसळून घेण्याने शौचाला होते व पोट हलके होते. लहान मुलांनासुद्धा कमी प्रमाणात गोमूत्र देऊन हा फायदा करून घेता येतो. 

लहान मुलांना किंवा मोठ्या व्यक्‍तींमध्ये जंत होतात. अशा वेळी रोज चार चमचे गोमूत्र त्यात दोन चिमूट डिकेमालीचे चूर्ण मिसळून रोज सकाळी दिल्यास आठ-दहा दिवसांत जंत कमी होतात. यामुळे जंत पडून जाण्यासही मदत मिळते. 
 यकृताचा आकार वाढला असला, तर शक्‍तीनुसार पाव ते अर्धा कप गोमूत्र थोडे सैंधव मिसळून घेण्याचा उपयोग होतो. प्लीहा आकाराने वाढली असेल, तर त्यावरही हा प्रयोग करता येतो. यासोबत वरून गोमूत्राचा शेक घेण्याचाही फायदा होते. यासाठी वीट निखाऱ्यावर गरम करायची असते, चांगली भाजली गेली की त्यावर गोमूत्र शिंपडायचे असते व गोमूत्रात भिजविलेल्या कापडात वीट गुंडाळून त्या विटेने गरम स्पर्श सहन होईल, अशा बेताने पोट शेकायचे असते. याने काही 

गोमूत्र औषध तयार करताना...
गोमूत्राचा औषध तयार करताना वापर केला जातो तेव्हा ताजे गोमूत्र वापरणे अपेक्षित असते, फक्‍त ते स्वच्छ सुती कापडातून गाळून घेणे गरजेचे असते. मात्र, नुसते गोमूत्र औषध म्हणून घ्यायचे असेल, तर त्यावर घरच्या घरी पुढील प्रक्रिया करायची असते. 
सकाळच्या वेळी ताजे गोमूत्र गोळा केले, की ते सात वेळा वेगवेगळ्या कोरड्या सुती कापडातून व्यवस्थित गाळून घ्यावे. गाळून झाले, की त्यात समभाग प्यायचे पाणी मिसळावे आणि हे मिश्रण सकाळी नाश्‍त्यापूर्वी व पुन्हा संध्याकाळी पाच-सहा छोटे चमचे या प्रमाणात घ्यावे. वैद्यांच्या सल्ल्याने या प्रमाणात काही बदल करता येतो; मात्र सरसकट सर्व प्रकृतीच्या व्यक्‍तींना किंवा कोणताही विकार असला तरी सर्वांना याप्रकारे गोमूत्र घेता येते. निरोगी व्यक्‍तीला, अगदी लहान बालकालासुद्धा असे गोमूत्र घेता येते.

Vertical Image: 
English Headline: 
special cover story family doctor
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
डॉ. श्री बालाजी तांबे, आयुर्वेद, आरोग्य, Health, औषध, drug, सकाळ, लेखक
Twitter Publish: 

प्रश्नोत्तरे

माझे वय ५८ वर्षे असून, मला कोणताही मोठा व्याधी नाही. अधूनमधून मला पित्ताचा व उष्णतेचा त्रास होतो. पोटात गरमपणा जाणवतो, तसेच घशात सूज व गिळताना त्रास होतो. यावर मी वैद्यांच्या सल्ल्याने साधा सूतशेखर व कामदुधा घेते आहे. घशातील सूजेवर आपण काही वेगळे औषध सुचवाल का? ...सौ. सुनंदा 
उत्तर - शुद्ध वंशलोचनापासून बनविलेले चांगल्या प्रतीचे सितोपलादी चूर्ण गरम पाण्याबरोबर घेण्याने (उदा. ‘संतुलन सितोपलादी’) घेण्याने घशाची सूज कमी होते व गिळताना होणारा त्रासही कमी होतो. साधा सूतशेखर व कामदुधा घेणे चालू ठेवता येईल. रोजच्या आहारात साळीच्या लाह्या, राजगिरा, घरी बनविलेले साजूक तूप या गोष्टी समाविष्ट करण्याचाही फायदा होईल. ‘संतुलन सुमुख सिद्ध तेल’ ८-१० मिनिटांसाठी तोंडात धरून ठेवले, अधूनमधून गालातल्या गालात खुळखुळवले, तर त्यामुळेही घसा दुखणे, गिळताना त्रास होणे या तक्रारी कमी होतील.

********************************************

माझे दोन्ही गुडघे दुखतात, यामुळे मी जास्ती वेळ उभा राहू शकत नाही, अधिक अंतर चालू शकत नाही. चालताना गुडघ्यांमधून कटकट आवाज येतो. आळीपाळीने दोन्ही गुडघे दुखतात. थोडेही जास्ती खाल्ले, तर अपचन होते, उपाशी असेपर्यंत बरे वाटते. माझे वय ४६ वर्षे आहे. माझी रक्‍तदाबासाठी एक गोळी सुरू आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे. ....श्री. चंद्रकांत पाटील 
उत्तर -
वयाच्या मानाने त्रासाची तीव्रता बरीच आहे. रक्‍तदाबसुद्धा आहे तेव्हा यावर वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रोक्‍त पंचकर्म करून घेणे आणि शरीराला पुन्हा सशक्‍त, पुनर्जीवित करणे सर्वांत चांगले. बरोबरीने तूप-साखरेत मिसळून ‘संतुलन प्रशांत’ चूर्ण, ‘संतुलन वातबल’ गोळ्या, दशमूलारिष्ट घेण्याचा उपयोग होईल. दिवसातून २-३ वेळा गुडघ्यांवर ‘संतुलन शांती सिद्ध तेल’ जिरविण्याचा उपयोग होईल. जेवताना, तसेच एरवीही अगोदर उकळलेले गरम पाणी पिणे, दोन्ही जेवणानंतर पाव किंवा अर्धा चमचा लवणभास्कर चूर्ण घेणे, काही दिवसांसाठी जेवणानंतर ‘संतुलन अन्नयोग’ गोळ्या घेणे या उपायांचाही फायदा होईल. 

********************************************
फॅमिली डॉक्‍टरमध्ये सांगितलेल्या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या माहितीचा आम्ही वेळोवेळी उपयोग करून घेत असतो. मला असे विचारायचे आहे, की बीपीची गोळी बंद करता येऊ शकते का? कशी? कृपया उत्तर द्यावे....श्री. जगदाळे
उत्तर -
बीपीची गोळी म्हणजे वाढलेला रक्‍तदाब कमी करण्यासाठी घ्यायची गोळी. जर मुळातच रक्‍तदाब वाढत नसला, तर अशी गोळी घेण्याची गरज पडणार नाही. त्यामुळे आहार, आयुर्वेदिक औषध, उपचार, योगासने, सकारात्मक मानसिकता या सर्वांच्या योगे जर रक्‍तदाब सुस्थितीत राहिला, तर क्रमाक्रमाने रक्‍तदाबाची गोळी कमी करता येते. अनेक केसेसमध्ये पंचकर्मानंतर गोळी पूर्णतः बंद झालेली दिसते. अर्थात, प्रत्येकाच्या उच्चरक्‍तदाबामागे वेगवेगळे कारण असते. उदा. रक्‍ताभिसरण कमी असणे, वजन जास्ती असणे, मूत्रसंस्थेत दोष असणे, अतिमानसिक ताण असणे वगैरे. त्यामुळे प्रत्येकाला आपापल्या प्रकृतीनुसार योग्य निदान करून त्यानुसार योग्य उपचार, जीवनशैलीत अनुकूल बदल करणे आवश्‍यक असते. नियमित पादाभ्यंग, अंगाला अभ्यंग तेलाचा अभ्यंग, रात्री झोपण्यापूर्वी ‘नस्यसॅन घृता’चे नस्य, हे काही उपाय उच्चरक्‍तदाबावर हमखास उपयोगी ठरतात. 

********************************************

या अगोदरही मला आपल्या मार्गदर्शनाचा खूप लाभ झाला. याबद्दल तुमचे मानावे तितके आभार कमीच आहेत. आता मला योनीद्वारा पांढरे पाणी जाण्याचा त्रास होतो आहे. माझे वय ४४ वर्षे आहे आणि पाच वर्षांपूर्वी माझे गर्भाशय काढलेले आहे. तेव्हापासून मला फार अशक्‍तपणा जाणवतो. कृपया मार्गदर्शन करावे......
श्रीमती मनाली.
उत्तर -
आपल्या आभारांबद्दल धन्यवाद. गर्भाशय काढून टाकण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी सल्ला घेतला असता, तर कदाचित गर्भाशय वाचले असते आणि सध्या होतो तो त्रास, अशक्‍तपणा हे सर्व टाळता आले असते. अजूनही स्त्री संतुलनासाठी आणि गर्भाशय गमावल्यामुळे शरीराचे झालेले नुकसान भरून काढण्यासाठी आयुर्वेदिक उपचारांचा उपयोग करून घेता येईल. यादृष्टीने ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू, ‘संतुलन शक्‍ती धुपा’ची धुरी, ‘सॅन रोझ’ रसायन सुरू करता येईल. रोज सकाळ-संध्याकाळ अर्धा अर्धा चमचा पुष्यानुग चूर्ण मधात मिसळून घेतले व वरून कपभर तांदळाचे धुवण घेतले, तर  त्यानेही अंगावरून पांढरे जाणे कमी होईल. काही दिवस ‘अशोक-ॲलो सॅन’ गोळ्या घेण्याचा, तसेच जेवणानंतर अशोकारिष्ट घेण्याचा फायदा होईल. गर्भाशय काढावे लागलेले आहेत, निदान हा त्रास तरी पूर्ण बरा होण्यासाठी आवश्‍यक ते प्रयत्न नक्की करावेत, हे चांगले. 

********************************************

मी २८ वर्षांची आहे. अकरावीत असल्यापासून मला अंगावर पित्ताच्या गांधी उठण्यास सुरुवात झाली. यावर मी सर्व प्रकारची औषधे घेतली, आत्ताही डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने मी ॲलर्जीची गोळी घेते, पण यामुळे दोन दिवस बरे वाटते, नंतर पुन्हा पुरळ येतात. अधूनमधून पित्ताच्या उलट्या, डोकेदुखी हेही त्रास होतात. मला या सर्वांमुळे फार त्रास होतो. कृपया योग्य मार्गदर्शन करावे.....कु. राशी
उत्तर -
या प्रकारच्या त्रासावर आहार नियमन व औषधे यांच्या समन्वयातून चांगला परिणाम साधता येतो. औषधांबद्दल सांगायचे झाले, तर जेवणानंतर ‘संतुलन पित्तशांती’, कामदुधा, प्रवाळपंचामृत या गोळ्या घेण्याचा उपयोग होईल. रात्री झोपण्यापूर्वी चमचाभर अविपत्तिकर चूर्ण किंवा ‘सॅनकूल चूर्ण’ घेण्याचाही उपयोग होईल. दुधाबरोबर ‘संतुलनचा अनंत’ कल्प, ‘अनंतसॅन’ गोळ्या घेता येतील. आहाराच्या बाबतीत काही दिवस गव्हाऐवजी तांदूळ व ज्वारी या धान्यांचा वापर करणे, डाळींमध्ये फक्‍त मुगाची डाळ खाणे आणि फक्‍त वेलीवर्गीय फळभाज्या  उदा. दुधी, तोंडली, घोसाळी, दोडके, परवर, पडवळ, कारले, कोहळा वगैरे भाज्यांना साजूक तुपाची साधी फोडणी देऊन तयार केलेल्या भाज्या सेवन करणे यांचा उपयोग होईल. रोजच्या आहारात साळीच्या लाह्या, घरी बनविलेले साजूक तूप, खडीसाखर, ताज्या आवळ्याचा रस, गुलकंद, काळ्या मनुका वगैरेंचा समावेश करणे हेसुद्धा उत्तम.

News Item ID: 
51-news_story-1544188284
Mobile Device Headline: 
प्रश्नोत्तरे
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

माझे वय ५८ वर्षे असून, मला कोणताही मोठा व्याधी नाही. अधूनमधून मला पित्ताचा व उष्णतेचा त्रास होतो. पोटात गरमपणा जाणवतो, तसेच घशात सूज व गिळताना त्रास होतो. यावर मी वैद्यांच्या सल्ल्याने साधा सूतशेखर व कामदुधा घेते आहे. घशातील सूजेवर आपण काही वेगळे औषध सुचवाल का? ...सौ. सुनंदा 
उत्तर - शुद्ध वंशलोचनापासून बनविलेले चांगल्या प्रतीचे सितोपलादी चूर्ण गरम पाण्याबरोबर घेण्याने (उदा. ‘संतुलन सितोपलादी’) घेण्याने घशाची सूज कमी होते व गिळताना होणारा त्रासही कमी होतो. साधा सूतशेखर व कामदुधा घेणे चालू ठेवता येईल. रोजच्या आहारात साळीच्या लाह्या, राजगिरा, घरी बनविलेले साजूक तूप या गोष्टी समाविष्ट करण्याचाही फायदा होईल. ‘संतुलन सुमुख सिद्ध तेल’ ८-१० मिनिटांसाठी तोंडात धरून ठेवले, अधूनमधून गालातल्या गालात खुळखुळवले, तर त्यामुळेही घसा दुखणे, गिळताना त्रास होणे या तक्रारी कमी होतील.

********************************************

माझे दोन्ही गुडघे दुखतात, यामुळे मी जास्ती वेळ उभा राहू शकत नाही, अधिक अंतर चालू शकत नाही. चालताना गुडघ्यांमधून कटकट आवाज येतो. आळीपाळीने दोन्ही गुडघे दुखतात. थोडेही जास्ती खाल्ले, तर अपचन होते, उपाशी असेपर्यंत बरे वाटते. माझे वय ४६ वर्षे आहे. माझी रक्‍तदाबासाठी एक गोळी सुरू आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे. ....श्री. चंद्रकांत पाटील 
उत्तर -
वयाच्या मानाने त्रासाची तीव्रता बरीच आहे. रक्‍तदाबसुद्धा आहे तेव्हा यावर वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रोक्‍त पंचकर्म करून घेणे आणि शरीराला पुन्हा सशक्‍त, पुनर्जीवित करणे सर्वांत चांगले. बरोबरीने तूप-साखरेत मिसळून ‘संतुलन प्रशांत’ चूर्ण, ‘संतुलन वातबल’ गोळ्या, दशमूलारिष्ट घेण्याचा उपयोग होईल. दिवसातून २-३ वेळा गुडघ्यांवर ‘संतुलन शांती सिद्ध तेल’ जिरविण्याचा उपयोग होईल. जेवताना, तसेच एरवीही अगोदर उकळलेले गरम पाणी पिणे, दोन्ही जेवणानंतर पाव किंवा अर्धा चमचा लवणभास्कर चूर्ण घेणे, काही दिवसांसाठी जेवणानंतर ‘संतुलन अन्नयोग’ गोळ्या घेणे या उपायांचाही फायदा होईल. 

********************************************
फॅमिली डॉक्‍टरमध्ये सांगितलेल्या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या माहितीचा आम्ही वेळोवेळी उपयोग करून घेत असतो. मला असे विचारायचे आहे, की बीपीची गोळी बंद करता येऊ शकते का? कशी? कृपया उत्तर द्यावे....श्री. जगदाळे
उत्तर -
बीपीची गोळी म्हणजे वाढलेला रक्‍तदाब कमी करण्यासाठी घ्यायची गोळी. जर मुळातच रक्‍तदाब वाढत नसला, तर अशी गोळी घेण्याची गरज पडणार नाही. त्यामुळे आहार, आयुर्वेदिक औषध, उपचार, योगासने, सकारात्मक मानसिकता या सर्वांच्या योगे जर रक्‍तदाब सुस्थितीत राहिला, तर क्रमाक्रमाने रक्‍तदाबाची गोळी कमी करता येते. अनेक केसेसमध्ये पंचकर्मानंतर गोळी पूर्णतः बंद झालेली दिसते. अर्थात, प्रत्येकाच्या उच्चरक्‍तदाबामागे वेगवेगळे कारण असते. उदा. रक्‍ताभिसरण कमी असणे, वजन जास्ती असणे, मूत्रसंस्थेत दोष असणे, अतिमानसिक ताण असणे वगैरे. त्यामुळे प्रत्येकाला आपापल्या प्रकृतीनुसार योग्य निदान करून त्यानुसार योग्य उपचार, जीवनशैलीत अनुकूल बदल करणे आवश्‍यक असते. नियमित पादाभ्यंग, अंगाला अभ्यंग तेलाचा अभ्यंग, रात्री झोपण्यापूर्वी ‘नस्यसॅन घृता’चे नस्य, हे काही उपाय उच्चरक्‍तदाबावर हमखास उपयोगी ठरतात. 

********************************************

या अगोदरही मला आपल्या मार्गदर्शनाचा खूप लाभ झाला. याबद्दल तुमचे मानावे तितके आभार कमीच आहेत. आता मला योनीद्वारा पांढरे पाणी जाण्याचा त्रास होतो आहे. माझे वय ४४ वर्षे आहे आणि पाच वर्षांपूर्वी माझे गर्भाशय काढलेले आहे. तेव्हापासून मला फार अशक्‍तपणा जाणवतो. कृपया मार्गदर्शन करावे......
श्रीमती मनाली.
उत्तर -
आपल्या आभारांबद्दल धन्यवाद. गर्भाशय काढून टाकण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी सल्ला घेतला असता, तर कदाचित गर्भाशय वाचले असते आणि सध्या होतो तो त्रास, अशक्‍तपणा हे सर्व टाळता आले असते. अजूनही स्त्री संतुलनासाठी आणि गर्भाशय गमावल्यामुळे शरीराचे झालेले नुकसान भरून काढण्यासाठी आयुर्वेदिक उपचारांचा उपयोग करून घेता येईल. यादृष्टीने ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू, ‘संतुलन शक्‍ती धुपा’ची धुरी, ‘सॅन रोझ’ रसायन सुरू करता येईल. रोज सकाळ-संध्याकाळ अर्धा अर्धा चमचा पुष्यानुग चूर्ण मधात मिसळून घेतले व वरून कपभर तांदळाचे धुवण घेतले, तर  त्यानेही अंगावरून पांढरे जाणे कमी होईल. काही दिवस ‘अशोक-ॲलो सॅन’ गोळ्या घेण्याचा, तसेच जेवणानंतर अशोकारिष्ट घेण्याचा फायदा होईल. गर्भाशय काढावे लागलेले आहेत, निदान हा त्रास तरी पूर्ण बरा होण्यासाठी आवश्‍यक ते प्रयत्न नक्की करावेत, हे चांगले. 

********************************************

मी २८ वर्षांची आहे. अकरावीत असल्यापासून मला अंगावर पित्ताच्या गांधी उठण्यास सुरुवात झाली. यावर मी सर्व प्रकारची औषधे घेतली, आत्ताही डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने मी ॲलर्जीची गोळी घेते, पण यामुळे दोन दिवस बरे वाटते, नंतर पुन्हा पुरळ येतात. अधूनमधून पित्ताच्या उलट्या, डोकेदुखी हेही त्रास होतात. मला या सर्वांमुळे फार त्रास होतो. कृपया योग्य मार्गदर्शन करावे.....कु. राशी
उत्तर -
या प्रकारच्या त्रासावर आहार नियमन व औषधे यांच्या समन्वयातून चांगला परिणाम साधता येतो. औषधांबद्दल सांगायचे झाले, तर जेवणानंतर ‘संतुलन पित्तशांती’, कामदुधा, प्रवाळपंचामृत या गोळ्या घेण्याचा उपयोग होईल. रात्री झोपण्यापूर्वी चमचाभर अविपत्तिकर चूर्ण किंवा ‘सॅनकूल चूर्ण’ घेण्याचाही उपयोग होईल. दुधाबरोबर ‘संतुलनचा अनंत’ कल्प, ‘अनंतसॅन’ गोळ्या घेता येतील. आहाराच्या बाबतीत काही दिवस गव्हाऐवजी तांदूळ व ज्वारी या धान्यांचा वापर करणे, डाळींमध्ये फक्‍त मुगाची डाळ खाणे आणि फक्‍त वेलीवर्गीय फळभाज्या  उदा. दुधी, तोंडली, घोसाळी, दोडके, परवर, पडवळ, कारले, कोहळा वगैरे भाज्यांना साजूक तुपाची साधी फोडणी देऊन तयार केलेल्या भाज्या सेवन करणे यांचा उपयोग होईल. रोजच्या आहारात साळीच्या लाह्या, घरी बनविलेले साजूक तूप, खडीसाखर, ताज्या आवळ्याचा रस, गुलकंद, काळ्या मनुका वगैरेंचा समावेश करणे हेसुद्धा उत्तम.

Vertical Image: 
English Headline: 
family doctor question answer
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
डॉ. श्री बालाजी तांबे, औषध
Twitter Publish: 

प्रोस्टेट ग्रंथीचा कर्करोग

दोनशेहून अधिक प्रकारचे कर्करोग आहेत. हे सर्व प्रकार घातक ठरतात, असे नाही. कर्करोग सुरवातीच्या अवस्थेत असेल, तर त्यावर संपूर्ण इलाज होऊ शकतो. काही प्रकारचे कर्करोग सावकाश पसरतात. त्यामुळे रुग्ण दीर्घकाळापर्यंत निरोगी जीवन जगू शकतो. पुर:स्थ ग्रंथींच्या आजारातही वेळीच उपचार झाले तर वर्षानुवर्षे आजार काबूत ठेवता येतो. बहुतेकदा आजारापेक्षा तत्संबंधीच्या भीतीमुळेच माणूस अर्धमेला होतो. त्यामुळे घाबरून न जाता आजाराविषयी माहिती मिळविणे ही आवश्‍यक व महत्त्वाची गोष्ट आहे. ज्ञान हे प्रकाशासारखे असल्यामुळे मनातील भीतीचा अंधार दूर होतो आणि स्वाभाविकच आत्मविश्वास वाढतो. परिणामी, जीवन सुसह्य होते.

 कर्करोग हा पेशींचा विकार असतो. आपल्या शरीरातील इंद्रिये ऊतींची बनलेली असतात. ऊती ही पेशींची बनलेली असते. सामान्यपणे पेशींचे विभाजन शिस्तबद्ध पद्धतीने होत असते; पण काही कारणामुळे पेशींमध्ये विकृत भाव निर्माण होऊन तिचे विभाजन बेशिस्तपणे व भरमसाट होऊ लागते. अशाने तेथे गाठ निर्माण होते. अशा पेशींच्या गाठी काही वेळा निरुपद्रवी असतात; पण कधी कधी त्या उपद्रवी असतात. उदाहरणार्थ, आवाळू येणे ही निरुपद्रवी गाठ म्हणता येईल, तर कर्करोगाची गाठ ही उपद्रवी गाठ असते. निरुपद्रवी गाठ एकाच जागी वाढते व ती पसरत नाही. कर्करोगासारखी उपद्रवी गाठ लवकर वाढते व पसरतही जाते. कर्करोगांवर उपचार न केल्यास या विकृत पेशी शेजारच्या ऊतींवर हल्ला करून नाश करतात. कर्करोगाच्या पेशी मूळ जागेपासून सुटून रक्ताच्या प्रवाहाद्वारे किंवा लसिका संस्थेद्वारे(लिफॅटिक सिस्टीम) इतर इंद्रियातही पोचतात व तेथे उपद्रव निर्माण करतात. सर्व कर्करोगांवर एकच उपचार नसतो.  रोगाचे निदान करणे, उपचारांची दिशा ठरविणे हे फक्त तज्ज्ञ डॉक्‍टर करू शकतात. 

प्रोस्टेट ग्रंथी वाढली असण्याची शंका डॉक्‍टरांना आल्यावर काही तपासण्या केल्या जातात. पोटाची, ओटीपोटाची सोनोग्राफी ही प्रोस्टेट ग्रंथीच्या दृष्टीने फार महत्त्वाची तपासणी असते. ग्रंथीचा आकार व मूत्रविरेचनावर प्रोस्टेट ग्रंथी वाढण्याचा परिणाम हे तर सोनोग्राफीत कळतेच; शिवाय प्रोस्टेट ग्रंथीत कर्करोग असावा अशीही शंका सोनोग्राफीत येऊ शकते. अशा वेळी रक्ताची एक विशिष्ट तपासणी उपयोगी पडते. कर्करोगाचे नक्की निदान प्रोस्टेट ग्रंथीतून एक सूक्ष्म तुकडा काढून (बॉयॉप्सी) तपासून करतात. प्रत्येक वेळी पीएसए वाढलेला असला म्हणजे कर्करोग असतोच असे मानण्याचे कारण नसते; परंतु पीएसए वाढत चालले असेल तर कर्करोग असण्याची शक्‍यता वाढत जाते; पण आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी ती म्हणजे, पीएसए सर्वसाधारण असतानाही कर्करोग असू शकतो. काही वेळा केवळ पाठदुखी उद्भवते. आपण ती सर्वसाधारण पाठदुखी म्हणून पाहात असतो, मात्र ते प्रोस्टेटच्या कर्करोगाचे लक्षण असू शकते. अशावेळी अन्य कोणतीही लक्षणे दिसतीलच असे नाही.

कोणाला होतो कर्करोग?
प्रोस्टेटचा कर्करोग कोणाला होऊ शकतो? या रोगाची नक्की कारणे कोणती, यासंबंधी सांगणे आजवर शक्‍य झालेले नाही. तरीही हा रोग पन्नाशीच्या आधी पुरुषात आढळलेला नाही. ज्यांच्या घरात जवळच्या नातेवाइकांमध्ये म्हणजे वडील, काका, मामा, आजोबा, भाऊ अशा नातेवाइकांमध्ये प्रोस्टेटचा कर्करोग झाल्याची घटना असेल तर त्यांना हा आजार होण्याची दाट शक्‍यता असते. मधुमेही, स्थूल, धूम्रपान करणारे, नसबंदी झालेले पुरुष यांनाही प्रोस्टेटचा कर्करोग होऊ शकतो. किरणोत्सर्ग हेही प्रोस्टेटच्या कर्करोगाचे एक कारण असू शकते. अर्थात, या सर्व शक्‍यता आहेत, हे ध्यानी घ्यावे. प्रोस्टेट ग्रंथीच्या निरुपद्रवी वाढीमुळे होणारा त्रास आणि कर्करोगाच्या प्रादुर्भावाने होणारा त्रास हा बहुतांशी सारखाच आहे. तरीही प्रोस्टेटच्या कर्करोगात बीपीएचमुळे होणाऱ्या लघवीच्या त्रासासमवेत इतरही काही लक्षणे आढळून येतात. त्यापैकी लघवीतून रक्त जाणे हे लक्षण सर्वांत महत्त्वाचे असते. कर्करोगग्रस्त पेशी रक्तातून शरीराच्या अन्य भागात पसरतात. उदा. मणक्‍याची हाडे, यकृत. त्यामुळे या रुग्णांमध्ये कंबर, मांडीची हाडे, खुबा, बरगड्या यामध्ये कमालीच्या वेदना जाणवू लागतात. कर्करोग वाढून तो हाडांमध्ये पसरल्याची ही लक्षणे असतात.  

निदान करताना..
पर रेक्‍टल (पी.आर.) तपासणी -
प्रोस्टेटची वाढ झाली आहे की नाही हे पाहण्यासाठी हातात रबरी मोजा घालून डॉक्‍टर तर्जनी रुग्णाच्या गुदद्वारात घालतात. या तपासणीत कर्करोगग्रस्त प्रोस्टेट बोटाला दगडासारखी कडक लागते.

पी.एस.ए. - रक्ताची ही विशेष तपासणी असते. रक्तात पीएसए (प्रॉस्टेट स्पेसेफिक अँटिजेन) मोजले जाते. कर्करोग नसणाऱ्या व्यक्तीत ते ०.२ ते ४ एवढे असते. ४ ते १० प्रमाण असल्यास कर्करोगाची थोडी शक्‍यता असते. १० किंवा जास्त प्रमाण असल्यास कर्करोग असण्याची शक्‍यता अधिक बळावते. प्रोस्टेटच्या कर्करोगाच्या निश्‍चितीसाठी ही ‘स्क्रीनिंग‘ मानली जाते. 

अल्ट्रासाउंड रेखाचित्रण : कर्करोगाची शक्‍यता वाटल्यास केवळ बाह्यभागातून केलेल्या सोनोग्राफीवर अवलंबून न राहता ट्रान्स रेक्‍टल सोनोग्राफी केली जाते. त्यामुळे अधिक नेमकी माहिती मिळू शकते. एक लहान प्रोब गुदद्वारात घालून ही तपासणी केली जाते. टीव्हीसारख्या पडद्यावर चित्र उमटते. या तपासणीद्वारे पुर:स्थ ग्रंथीचा नेमका आकार, बदल समजू शकतो.  

उती परीक्षा (बायॉप्सी) - सोनोग्राफी यंत्रासोबत असलेल्या विशेष प्रोबच्या मदतीने गुदद्वारातून सुई घालून प्रोस्टेटची बायॉप्सी करतात. ग्रंथीचा एक तुकडा काढून सूक्ष्मदर्शक यंत्राखाली तपासला जातो. या हिस्टोपॅथॉलॉजिकल तपासणीत (एचपीई) कर्करोगांच्या पेशींचे अस्तित्व असल्यास समजू शकते.

हाडांची क्ष-किरण तपासणी : कर्करोगाचा प्रसार हाडात झालेला असल्यास क्ष-किरण तपासणीने समजते.
 
सीटी स्कॅन : ही खास क्ष-किरण तपासणी असते. कर्करोग शरीरात इतरत्र पसरलेला असल्यास समजू शकते.

एम.आर.आय. स्कॅन : ही सीटी स्कॅनप्रमाणेच तपासणी असते. मात्र इथे क्ष-किरणांऐवजी चुंबकीयतत्वाचा वापर केला जातो. प्रत्येक रुग्णाला या सर्व तपासण्या कराव्या लागतातच असे नाही.

उपचार
शस्त्रक्रिया - रुग्णाचे वय, प्रकृती, कर्करोगाची अवस्था, उपचारांचे परिणाम- दुष्परिणाम या सर्वांचा विचार करून मगच उपचार ठरविले जातात. शस्त्रक्रिया : प्रोस्टेटच्या कर्करोगाचे निदान झाल्यावर कर्करोग पुर:स्थ ग्रंथीपुरताच मर्यादित स्वरूपात असेल तर रॅडिकल प्रोस्टेटेक्‍टॉमी म्हणजे पुर:स्थ ग्रंथी उच्छेदन ही शस्त्रक्रिया करून संपूर्ण ग्रंथी काढून टाकली जाते. अलीकडे केल्या जाणाऱ्या ‘रोबोटिक कीहोल’ या प्रकारच्या शस्त्रक्रिया अधिक परिणामकारक, रक्तस्त्राव अगर जंतुसंसर्ग यादृष्टीने कमी जोखमीच्या आहेत. साधारणत- दहा दिवस रुग्णालयात राहिल्यावर रुग्ण घरी पाठवला जातो. सुमारे तीन महिन्यांच्या कालावधीत तो बरा होतो. 

विकरण उपचार (रेडिओथेरेपी / ब्रॅकीथेरपी) : कर्करोगाच्या पेशींचा नाश करण्यासाठी उच्च ऊर्जा किरणांचा वापर केला जातो. हे करताना सुदृढ पेशींना हानी पोचणार नाही, याची काळजी घेतली जाते. विकिरण उपचारामुळे कर्करोग आटोक्‍यात येतो, तसेच वेदनाही कमी होतात. मळमळणे, थकवा येणे असे उपद्रव विकिरण उपचारांमुळे उद्‌भवतात हे खरे, पण ते कधी सौम्य असतात, तर कधी तीव्र असतात. पौष्टिक अन्न पदार्थ, भरपूर पेये व विश्रांती घेतल्यास आणि उपद्रवांसाठी दिलेली औषधे घेतल्यास आराम वाटतो. 

एडीथेरपी : ॲण्ड्रोजेन्स पद्धतीची पुरुषी संप्रेरके ( हॉर्मोन्स) प्रोस्टेटच्या कर्करोगाच्या वाढीस कारणीभूत समजली जातात. त्यामुळे काही रुग्णांमध्ये ॲण्ड्रोजेन्सना दबवणारे हॉर्मोन्स वापरले जातात. याला एडीटी (ॲण्ड्रोजेन्स डीप्रायव्हेशन थेरपी) म्हणतात. हा उपचार दीर्घकाळ घ्यावा लागतो. 

केमोथेरपी : कर्करोगाच्या पेशींचा नाश करणारी काही रसायने आहेत. इतर कर्करोगांप्रमाणेच काहीवेळा पुर:स्थ ग्रंथीच्या कर्करोगातही या रसायनांचा वापर केला जातो. प्रोस्टेटच्या ग्रंथीचे आजार दुर्लक्षिले गेले; पण वैद्यकीय निदानाची अधिकाधिक उपलब्धी आणि उपचारांची सुविधा वाढल्यामुळे या आजारांचे वेळेतच निदान करणे आणि उपचार करून घेता येणे शक्‍य झाले आहे.

प्रोस्टेट  कर्करोगाला  प्रतिबंध 
स्वास्थ्य आहार : जास्त प्रमाणात फळे व पालेभाज्या खाणे आवश्‍यक आहे. जीवनसत्त्वे व खनिजयुक्त आहार आपणास कर्करोगापासून वाचवू शकतो का, हे अजूनही पूर्णपणे सिद्ध झाले नाही. तरी योग्य आहार आपली शारीरिक स्थिती नक्कीच सुधारून कर्करोगासारख्या आजारापासून वाचवते.

योग्य व्यायाम : व्यायाम करणाऱ्या पुरुषांमध्ये पीएसएचे प्रमाण कमी राहते, हे संशोधनातून सिद्ध झाले आहे. नियंत्रित योग्य वजन आपणास प्रोस्टेटच नव्हे, तर अनेक प्रकारच्या कर्करोगांपासून वाचवते.

प्रा. डॉ. सुरेश पाटणकर (www.aceremedy.in)
संतोष शेणई (santshenai@gmail.com

News Item ID: 
51-news_story-1544189415
Mobile Device Headline: 
प्रोस्टेट ग्रंथीचा कर्करोग
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

दोनशेहून अधिक प्रकारचे कर्करोग आहेत. हे सर्व प्रकार घातक ठरतात, असे नाही. कर्करोग सुरवातीच्या अवस्थेत असेल, तर त्यावर संपूर्ण इलाज होऊ शकतो. काही प्रकारचे कर्करोग सावकाश पसरतात. त्यामुळे रुग्ण दीर्घकाळापर्यंत निरोगी जीवन जगू शकतो. पुर:स्थ ग्रंथींच्या आजारातही वेळीच उपचार झाले तर वर्षानुवर्षे आजार काबूत ठेवता येतो. बहुतेकदा आजारापेक्षा तत्संबंधीच्या भीतीमुळेच माणूस अर्धमेला होतो. त्यामुळे घाबरून न जाता आजाराविषयी माहिती मिळविणे ही आवश्‍यक व महत्त्वाची गोष्ट आहे. ज्ञान हे प्रकाशासारखे असल्यामुळे मनातील भीतीचा अंधार दूर होतो आणि स्वाभाविकच आत्मविश्वास वाढतो. परिणामी, जीवन सुसह्य होते.

 कर्करोग हा पेशींचा विकार असतो. आपल्या शरीरातील इंद्रिये ऊतींची बनलेली असतात. ऊती ही पेशींची बनलेली असते. सामान्यपणे पेशींचे विभाजन शिस्तबद्ध पद्धतीने होत असते; पण काही कारणामुळे पेशींमध्ये विकृत भाव निर्माण होऊन तिचे विभाजन बेशिस्तपणे व भरमसाट होऊ लागते. अशाने तेथे गाठ निर्माण होते. अशा पेशींच्या गाठी काही वेळा निरुपद्रवी असतात; पण कधी कधी त्या उपद्रवी असतात. उदाहरणार्थ, आवाळू येणे ही निरुपद्रवी गाठ म्हणता येईल, तर कर्करोगाची गाठ ही उपद्रवी गाठ असते. निरुपद्रवी गाठ एकाच जागी वाढते व ती पसरत नाही. कर्करोगासारखी उपद्रवी गाठ लवकर वाढते व पसरतही जाते. कर्करोगांवर उपचार न केल्यास या विकृत पेशी शेजारच्या ऊतींवर हल्ला करून नाश करतात. कर्करोगाच्या पेशी मूळ जागेपासून सुटून रक्ताच्या प्रवाहाद्वारे किंवा लसिका संस्थेद्वारे(लिफॅटिक सिस्टीम) इतर इंद्रियातही पोचतात व तेथे उपद्रव निर्माण करतात. सर्व कर्करोगांवर एकच उपचार नसतो.  रोगाचे निदान करणे, उपचारांची दिशा ठरविणे हे फक्त तज्ज्ञ डॉक्‍टर करू शकतात. 

प्रोस्टेट ग्रंथी वाढली असण्याची शंका डॉक्‍टरांना आल्यावर काही तपासण्या केल्या जातात. पोटाची, ओटीपोटाची सोनोग्राफी ही प्रोस्टेट ग्रंथीच्या दृष्टीने फार महत्त्वाची तपासणी असते. ग्रंथीचा आकार व मूत्रविरेचनावर प्रोस्टेट ग्रंथी वाढण्याचा परिणाम हे तर सोनोग्राफीत कळतेच; शिवाय प्रोस्टेट ग्रंथीत कर्करोग असावा अशीही शंका सोनोग्राफीत येऊ शकते. अशा वेळी रक्ताची एक विशिष्ट तपासणी उपयोगी पडते. कर्करोगाचे नक्की निदान प्रोस्टेट ग्रंथीतून एक सूक्ष्म तुकडा काढून (बॉयॉप्सी) तपासून करतात. प्रत्येक वेळी पीएसए वाढलेला असला म्हणजे कर्करोग असतोच असे मानण्याचे कारण नसते; परंतु पीएसए वाढत चालले असेल तर कर्करोग असण्याची शक्‍यता वाढत जाते; पण आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी ती म्हणजे, पीएसए सर्वसाधारण असतानाही कर्करोग असू शकतो. काही वेळा केवळ पाठदुखी उद्भवते. आपण ती सर्वसाधारण पाठदुखी म्हणून पाहात असतो, मात्र ते प्रोस्टेटच्या कर्करोगाचे लक्षण असू शकते. अशावेळी अन्य कोणतीही लक्षणे दिसतीलच असे नाही.

कोणाला होतो कर्करोग?
प्रोस्टेटचा कर्करोग कोणाला होऊ शकतो? या रोगाची नक्की कारणे कोणती, यासंबंधी सांगणे आजवर शक्‍य झालेले नाही. तरीही हा रोग पन्नाशीच्या आधी पुरुषात आढळलेला नाही. ज्यांच्या घरात जवळच्या नातेवाइकांमध्ये म्हणजे वडील, काका, मामा, आजोबा, भाऊ अशा नातेवाइकांमध्ये प्रोस्टेटचा कर्करोग झाल्याची घटना असेल तर त्यांना हा आजार होण्याची दाट शक्‍यता असते. मधुमेही, स्थूल, धूम्रपान करणारे, नसबंदी झालेले पुरुष यांनाही प्रोस्टेटचा कर्करोग होऊ शकतो. किरणोत्सर्ग हेही प्रोस्टेटच्या कर्करोगाचे एक कारण असू शकते. अर्थात, या सर्व शक्‍यता आहेत, हे ध्यानी घ्यावे. प्रोस्टेट ग्रंथीच्या निरुपद्रवी वाढीमुळे होणारा त्रास आणि कर्करोगाच्या प्रादुर्भावाने होणारा त्रास हा बहुतांशी सारखाच आहे. तरीही प्रोस्टेटच्या कर्करोगात बीपीएचमुळे होणाऱ्या लघवीच्या त्रासासमवेत इतरही काही लक्षणे आढळून येतात. त्यापैकी लघवीतून रक्त जाणे हे लक्षण सर्वांत महत्त्वाचे असते. कर्करोगग्रस्त पेशी रक्तातून शरीराच्या अन्य भागात पसरतात. उदा. मणक्‍याची हाडे, यकृत. त्यामुळे या रुग्णांमध्ये कंबर, मांडीची हाडे, खुबा, बरगड्या यामध्ये कमालीच्या वेदना जाणवू लागतात. कर्करोग वाढून तो हाडांमध्ये पसरल्याची ही लक्षणे असतात.  

निदान करताना..
पर रेक्‍टल (पी.आर.) तपासणी -
प्रोस्टेटची वाढ झाली आहे की नाही हे पाहण्यासाठी हातात रबरी मोजा घालून डॉक्‍टर तर्जनी रुग्णाच्या गुदद्वारात घालतात. या तपासणीत कर्करोगग्रस्त प्रोस्टेट बोटाला दगडासारखी कडक लागते.

पी.एस.ए. - रक्ताची ही विशेष तपासणी असते. रक्तात पीएसए (प्रॉस्टेट स्पेसेफिक अँटिजेन) मोजले जाते. कर्करोग नसणाऱ्या व्यक्तीत ते ०.२ ते ४ एवढे असते. ४ ते १० प्रमाण असल्यास कर्करोगाची थोडी शक्‍यता असते. १० किंवा जास्त प्रमाण असल्यास कर्करोग असण्याची शक्‍यता अधिक बळावते. प्रोस्टेटच्या कर्करोगाच्या निश्‍चितीसाठी ही ‘स्क्रीनिंग‘ मानली जाते. 

अल्ट्रासाउंड रेखाचित्रण : कर्करोगाची शक्‍यता वाटल्यास केवळ बाह्यभागातून केलेल्या सोनोग्राफीवर अवलंबून न राहता ट्रान्स रेक्‍टल सोनोग्राफी केली जाते. त्यामुळे अधिक नेमकी माहिती मिळू शकते. एक लहान प्रोब गुदद्वारात घालून ही तपासणी केली जाते. टीव्हीसारख्या पडद्यावर चित्र उमटते. या तपासणीद्वारे पुर:स्थ ग्रंथीचा नेमका आकार, बदल समजू शकतो.  

उती परीक्षा (बायॉप्सी) - सोनोग्राफी यंत्रासोबत असलेल्या विशेष प्रोबच्या मदतीने गुदद्वारातून सुई घालून प्रोस्टेटची बायॉप्सी करतात. ग्रंथीचा एक तुकडा काढून सूक्ष्मदर्शक यंत्राखाली तपासला जातो. या हिस्टोपॅथॉलॉजिकल तपासणीत (एचपीई) कर्करोगांच्या पेशींचे अस्तित्व असल्यास समजू शकते.

हाडांची क्ष-किरण तपासणी : कर्करोगाचा प्रसार हाडात झालेला असल्यास क्ष-किरण तपासणीने समजते.
 
सीटी स्कॅन : ही खास क्ष-किरण तपासणी असते. कर्करोग शरीरात इतरत्र पसरलेला असल्यास समजू शकते.

एम.आर.आय. स्कॅन : ही सीटी स्कॅनप्रमाणेच तपासणी असते. मात्र इथे क्ष-किरणांऐवजी चुंबकीयतत्वाचा वापर केला जातो. प्रत्येक रुग्णाला या सर्व तपासण्या कराव्या लागतातच असे नाही.

उपचार
शस्त्रक्रिया - रुग्णाचे वय, प्रकृती, कर्करोगाची अवस्था, उपचारांचे परिणाम- दुष्परिणाम या सर्वांचा विचार करून मगच उपचार ठरविले जातात. शस्त्रक्रिया : प्रोस्टेटच्या कर्करोगाचे निदान झाल्यावर कर्करोग पुर:स्थ ग्रंथीपुरताच मर्यादित स्वरूपात असेल तर रॅडिकल प्रोस्टेटेक्‍टॉमी म्हणजे पुर:स्थ ग्रंथी उच्छेदन ही शस्त्रक्रिया करून संपूर्ण ग्रंथी काढून टाकली जाते. अलीकडे केल्या जाणाऱ्या ‘रोबोटिक कीहोल’ या प्रकारच्या शस्त्रक्रिया अधिक परिणामकारक, रक्तस्त्राव अगर जंतुसंसर्ग यादृष्टीने कमी जोखमीच्या आहेत. साधारणत- दहा दिवस रुग्णालयात राहिल्यावर रुग्ण घरी पाठवला जातो. सुमारे तीन महिन्यांच्या कालावधीत तो बरा होतो. 

विकरण उपचार (रेडिओथेरेपी / ब्रॅकीथेरपी) : कर्करोगाच्या पेशींचा नाश करण्यासाठी उच्च ऊर्जा किरणांचा वापर केला जातो. हे करताना सुदृढ पेशींना हानी पोचणार नाही, याची काळजी घेतली जाते. विकिरण उपचारामुळे कर्करोग आटोक्‍यात येतो, तसेच वेदनाही कमी होतात. मळमळणे, थकवा येणे असे उपद्रव विकिरण उपचारांमुळे उद्‌भवतात हे खरे, पण ते कधी सौम्य असतात, तर कधी तीव्र असतात. पौष्टिक अन्न पदार्थ, भरपूर पेये व विश्रांती घेतल्यास आणि उपद्रवांसाठी दिलेली औषधे घेतल्यास आराम वाटतो. 

एडीथेरपी : ॲण्ड्रोजेन्स पद्धतीची पुरुषी संप्रेरके ( हॉर्मोन्स) प्रोस्टेटच्या कर्करोगाच्या वाढीस कारणीभूत समजली जातात. त्यामुळे काही रुग्णांमध्ये ॲण्ड्रोजेन्सना दबवणारे हॉर्मोन्स वापरले जातात. याला एडीटी (ॲण्ड्रोजेन्स डीप्रायव्हेशन थेरपी) म्हणतात. हा उपचार दीर्घकाळ घ्यावा लागतो. 

केमोथेरपी : कर्करोगाच्या पेशींचा नाश करणारी काही रसायने आहेत. इतर कर्करोगांप्रमाणेच काहीवेळा पुर:स्थ ग्रंथीच्या कर्करोगातही या रसायनांचा वापर केला जातो. प्रोस्टेटच्या ग्रंथीचे आजार दुर्लक्षिले गेले; पण वैद्यकीय निदानाची अधिकाधिक उपलब्धी आणि उपचारांची सुविधा वाढल्यामुळे या आजारांचे वेळेतच निदान करणे आणि उपचार करून घेता येणे शक्‍य झाले आहे.

प्रोस्टेट  कर्करोगाला  प्रतिबंध 
स्वास्थ्य आहार : जास्त प्रमाणात फळे व पालेभाज्या खाणे आवश्‍यक आहे. जीवनसत्त्वे व खनिजयुक्त आहार आपणास कर्करोगापासून वाचवू शकतो का, हे अजूनही पूर्णपणे सिद्ध झाले नाही. तरी योग्य आहार आपली शारीरिक स्थिती नक्कीच सुधारून कर्करोगासारख्या आजारापासून वाचवते.

योग्य व्यायाम : व्यायाम करणाऱ्या पुरुषांमध्ये पीएसएचे प्रमाण कमी राहते, हे संशोधनातून सिद्ध झाले आहे. नियंत्रित योग्य वजन आपणास प्रोस्टेटच नव्हे, तर अनेक प्रकारच्या कर्करोगांपासून वाचवते.

प्रा. डॉ. सुरेश पाटणकर (www.aceremedy.in)
संतोष शेणई (santshenai@gmail.com

Vertical Image: 
English Headline: 
Prostate gland cancer
Author Type: 
External Author
​प्रा. डॉ. सुरेश पाटणकर, संतोष शेणई 
Search Functional Tags: 
प्रा. डॉ. सुरेश पाटणकर, संतोष शेणई, कर्करोग
Twitter Publish: 

आरोग्यशेती आणि आरोग्य 

‘अन्नाद्‌ भवन्ति भूतानि’ असे म्हटलेले आहे म्हणजे प्रत्येक प्राणिमात्राला अन्नाची गरज असते. हे अन्न उत्तम गुणवत्तेचे, उत्तम वीर्यशक्‍तीचे असण्यासाठी एकूणच वृक्षसंवर्धन, बागबगीचे, शेती यांचे व्यवस्थित नियोजन करणे आवश्‍यक असते. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने व अनुभवावर आधारित अशा प्रकारे शेती केली तरच मनुष्याला चांगले अन्न मिळून आरोग्य टिकून राहते. उत्तम शेतीसाठी उत्तम मदतनिसाचीही आवश्‍यकता असते. शेवटी नांगर ओढायचा असला तर दोन व्यक्‍ती असणे आवश्‍यक असते. म्हणून मनुष्याने विचारपूर्वक बैलाला शेतीत उपयोगाला आणले. बैलाबरोबर गाय आलीच. गायीचे अनेक उपयोग असतात. बैल असणे हे शेतीला पूरक ठरत असल्यामुळे बैलाबरोबरच गाईची देखभाल करणे ओघानेच येते.  

दुधासाठी तर गाईचा उपयोग होतोच, पण शेण व गोमूत्र हे दोन्हीही शेतीसाठी अत्यंत पूरक असतात. शेणखताऐवजी इतर खतांचा उपयोग केल्यामुळे शेतजमिनींचे काय नुकसान झालेले आहे याचा अनुभव आपण सध्या घेत आहोत. झाडाचा पालापाचोळा, शेण यापासून तयार झालेले खत हे सेंद्रिय शेतीसाठी उपयोगाला येते. खतासाठी गोमूत्र आवश्‍यक असतेच, पण त्याहूनही गोमूत्राचा मोठा उपयोग आहे, कीटकनाशन. झाडांवर, पिकांवर कीड, अळ्या, माशा यांचा प्रादुर्भाव झाल्यास झाडांचे, पिकांचे अतोनात नुकसान होत असते. यासाठी गोमूत्राचा उपयोग मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो. शेती करायची म्हटली तर जमीन असणे आवश्‍यक असते, तसेच शेतकऱ्याला जमिनीची माहिती असणेही तितकेच आवश्‍यक असते. याचबरोबर गाय-बैल शेतीसाठी पूरक असतात. शेती करायची म्हटली तर पाण्याची सोय आहे की नाही हेही पाहावे लागते, पण हा विषय वेगळा आहे. 

सेंद्रिय शेतीला दिवसेंदिवस जास्ती महत्त्व येत आहे. कारण आज प्रत्येक शेती, मग ती भातशेती असो, कुठल्यातरी धान्याची शेती असो, त्यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या केमिकल फवारण्या करण्याची गरज भासू लागली आहे. शेतीसाठी घातलेल्या खतांमुळे जमिनीची प्रत बदलत जाते. अशा वेळी रोपावर केमिकल फवारण्या केल्या नाहीत तर उत्पन्नावर परिणाम होतो. आंबा, काजू वगैरे बहुवर्षीय झाडांवरही मोहोर यावा, आलेला मोहोर टिकावा, फळाचा आकार मोठा व्हावा यासाठी फवारण्या कराव्या लागतात. याऐवजी सेंद्रिय पद्धतीने शेती केली तर या गोष्टी टाळता येऊ शकतात. सेंद्रिय पद्धतीने शेती करताना शेणाबरोबर गोमूत्राचे महत्त्व मोठे आहे. 

सध्या ‘ए २’ गाईचे म्हणजे देशी गाईचे महत्त्व लोकांना समजू लागलेले आहे. जी गाय बाहेर उन्हात फिरते, बाहेर कुरणात चरते, जी एका ठिकाणी बांधून ठेवलेली नसते, जिला शिंग व वाशिंड आहे, जिला मानसिकदृष्ट्या त्रास होईल अशी शेतकऱ्याकडून वागणूक मिळत नाही, जी स्वच्छ ठेवलेली असेल, विशेषतः जिच्या आचळांची स्वच्छता उत्तम प्रकारे ठेवलेली असेल, ज्या गाईचे मल-मूत्र गोळा करण्याची नीट व्यवस्था केलेली असेल, अशा गाईचे दूध व गोमूत्र वापरण्यास उत्तम असते. 

गोठ्यातील गाईंचे मल-मूत्र नीट गोळा करून त्याचा व्यवस्थित विनियोग करणे आवश्‍यक असते. गोबर गॅस तयार करण्यासाठी शेणाचा उपयोग केला तर शेतकऱ्याच्या घरात दिवा पेटू शकतो, त्याचा शेतावरचा पाण्याचा पंप चालू शकतो, शेणाच्या गवऱ्या करून त्याचा इंधन म्हणूनही वापर करता येतो. अशा प्रकारे गाईचे महत्त्व तर आहेच, पण त्याचबरोबर तिचे मूत्र व शेण यांचेही खूप महत्त्व आहे. 

सध्याच्या आधुनिक काळात मनुष्यामध्ये अनेक वेगवेगळ्या प्रकारचे रोग पसरलेले असताना त्यावर उपचार करताना सेवन केले जाणारे अन्न शुद्ध असणेही महत्त्वाचे आहे हे लक्षात आले, आणि पर्यायाने गोमूत्र व शेण वापरून केलेल्या शेतीचे महत्त्व खूप वाढले. 

गोमूत्राचे अनेक उपयोग आहेत. गोमूत्राचा अर्क करता येतो. फुलांमधून तेल काढून घेऊन त्यापासून अत्तर बनविले जाते तसे गोमूत्र उकळून त्याचा क्षार करता येतो. हा अर्क व क्षार औषध म्हणून वापरता येतो. सध्या एकंदरच मनुष्याचा मानसिक ताण वाढल्यामुळे, खाण्या-पिण्याच्या चुकीच्या  सवयींमुळे मूत्ररोगांचे प्रमाण वाढलेले दिसते. तसेच मधुमेही व्यक्‍तींनाही मूत्ररोगाचा त्रास होऊ शकतो. या सर्व प्रकारच्या मूत्ररोगांवर गोमूत्राचा उत्तम उपयोग होतो असे सांगितलेले आहे. याचा वेगळा विचार आपण औषधीकरणात किंवा मुखपृष्ठ कथेमध्ये केलेलाच आहे. 

ताजे गोमूत्र घेण्याचाही खूप उपयोग होऊ शकतो. साधारणतः पाच-सहा चमचे गोमूत्र सुती कापडातून सात वेळा गाळून घेऊन, त्यात तेवढेच पाणी घालून रोज नियमित घेण्याने फक्‍त शारीरिक लाभ होतात असे नाही, तर व्हायरल इन्फेक्‍शनपासून संरक्षण मिळते. गोमूत्रात कुठल्याही प्रकारे पांढरट कण नसावेत, गोमूत्र गढूळ-धुरकट नसावे, त्यात इतर जड कण नसावेत, ते लाल रंगाचे नसावे. भटक्‍या गाई कागद, विष्ठा वगैरे खातात, अशा गाईचे गोमूत्र सेवन करू नये. पाळीव गाय, जिचा आहार आपल्याला माहीत असतो, जिला प्रेमाने वागवले जाते अशा गाईच्या गोमूत्राचा वापर करावा असे शास्त्रांत सांगितलेले आहे.  

गोमूत्र हे मूत्र असल्यामुळे त्याची एक प्रकारची शिसारी येते, ते दूर ठेवावे असे वाटते. प्रत्येक प्राण्याच्या मूत्राचे, दुधाचे वेगवेगळे गुणधर्म असतात. माणसाच्या मूत्राचेही वेगळे गुणधर्म असतात. काही लोक स्व-मूत्र प्राशन करतात, हा विषय ज्याला आवडेल, जमेल, रुचेल त्याने करायला हरकत नाही. परंतु गोमूत्र सेवन करण्याची प्रथा अनादी काळापासून चालत आलेली आहे. वर्षातून एकदा, दोनदा किंवा अधून मधून केव्हातरी पंचगव्यप्राशन करून शरीरशुद्धी करावी. मोठ्या रोगांना आवरायचे असेल, मानसिक बाधा दूर करायच्या असतील तेव्हा पंचगव्य किंवा साधे गोमूत्र घेण्याने फायदा होतो. मानसिक अस्वस्थता असता, मनाचे रोग झाले असता गोमूत्राचा उपयोग होतो, हे अनेकांना आलेल्या अनुभवावरून कळू शकते. असा उपचार करताना पाहण्याचा योग आला तर गोमूत्र अंगावर टाकल्यावर रुग्णाची प्रतिक्रिया पाहून गोमूत्राचा परिणाम जहाल होत असावा, रोग निघून जात असावा, मानसिकता बदलत असावी हे लक्षात येते.

एकूणच, सध्या असा काळ आलेला आहे की प्रत्येकाने व्यक्‍तिगत किंवा समुदायाने जी शेती करावी, ती सेंद्रिय असावी, शेतीवर गाय-बैल अवश्‍य असावेत. यंत्रांचा उपयोग करूनही शेती होऊ शकते, परंतु शेती छोटी असल्यास गाय-बैल असणे अनिवार्य आहे. ज्या ठिकाणी खूप मोठी जमीन सपाट असेल तेथे यंत्रांची मदत घेऊन शेती करणे सोपे जाते, परवडते. परंतु लहान शेतकऱ्याला शेती करण्यासाठी बैलांची मदत घेतल्याशिवाय गत्यंतर नाही. गाय बैलांचा गोठा ठेवून त्यातून गोदुग्धाचा फायदा करून घेतानाच गोमूत्राचाही मोठा फायदा झालेला दिसतो. योग्य गोमूत्राचा वापर करून मनुष्य आपले आरोग्य व ऐश्वर्य नक्की वाढवू शकतो.

News Item ID: 
51-news_story-1544183249
Mobile Device Headline: 
आरोग्यशेती आणि आरोग्य 
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

‘अन्नाद्‌ भवन्ति भूतानि’ असे म्हटलेले आहे म्हणजे प्रत्येक प्राणिमात्राला अन्नाची गरज असते. हे अन्न उत्तम गुणवत्तेचे, उत्तम वीर्यशक्‍तीचे असण्यासाठी एकूणच वृक्षसंवर्धन, बागबगीचे, शेती यांचे व्यवस्थित नियोजन करणे आवश्‍यक असते. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने व अनुभवावर आधारित अशा प्रकारे शेती केली तरच मनुष्याला चांगले अन्न मिळून आरोग्य टिकून राहते. उत्तम शेतीसाठी उत्तम मदतनिसाचीही आवश्‍यकता असते. शेवटी नांगर ओढायचा असला तर दोन व्यक्‍ती असणे आवश्‍यक असते. म्हणून मनुष्याने विचारपूर्वक बैलाला शेतीत उपयोगाला आणले. बैलाबरोबर गाय आलीच. गायीचे अनेक उपयोग असतात. बैल असणे हे शेतीला पूरक ठरत असल्यामुळे बैलाबरोबरच गाईची देखभाल करणे ओघानेच येते.  

दुधासाठी तर गाईचा उपयोग होतोच, पण शेण व गोमूत्र हे दोन्हीही शेतीसाठी अत्यंत पूरक असतात. शेणखताऐवजी इतर खतांचा उपयोग केल्यामुळे शेतजमिनींचे काय नुकसान झालेले आहे याचा अनुभव आपण सध्या घेत आहोत. झाडाचा पालापाचोळा, शेण यापासून तयार झालेले खत हे सेंद्रिय शेतीसाठी उपयोगाला येते. खतासाठी गोमूत्र आवश्‍यक असतेच, पण त्याहूनही गोमूत्राचा मोठा उपयोग आहे, कीटकनाशन. झाडांवर, पिकांवर कीड, अळ्या, माशा यांचा प्रादुर्भाव झाल्यास झाडांचे, पिकांचे अतोनात नुकसान होत असते. यासाठी गोमूत्राचा उपयोग मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो. शेती करायची म्हटली तर जमीन असणे आवश्‍यक असते, तसेच शेतकऱ्याला जमिनीची माहिती असणेही तितकेच आवश्‍यक असते. याचबरोबर गाय-बैल शेतीसाठी पूरक असतात. शेती करायची म्हटली तर पाण्याची सोय आहे की नाही हेही पाहावे लागते, पण हा विषय वेगळा आहे. 

सेंद्रिय शेतीला दिवसेंदिवस जास्ती महत्त्व येत आहे. कारण आज प्रत्येक शेती, मग ती भातशेती असो, कुठल्यातरी धान्याची शेती असो, त्यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या केमिकल फवारण्या करण्याची गरज भासू लागली आहे. शेतीसाठी घातलेल्या खतांमुळे जमिनीची प्रत बदलत जाते. अशा वेळी रोपावर केमिकल फवारण्या केल्या नाहीत तर उत्पन्नावर परिणाम होतो. आंबा, काजू वगैरे बहुवर्षीय झाडांवरही मोहोर यावा, आलेला मोहोर टिकावा, फळाचा आकार मोठा व्हावा यासाठी फवारण्या कराव्या लागतात. याऐवजी सेंद्रिय पद्धतीने शेती केली तर या गोष्टी टाळता येऊ शकतात. सेंद्रिय पद्धतीने शेती करताना शेणाबरोबर गोमूत्राचे महत्त्व मोठे आहे. 

सध्या ‘ए २’ गाईचे म्हणजे देशी गाईचे महत्त्व लोकांना समजू लागलेले आहे. जी गाय बाहेर उन्हात फिरते, बाहेर कुरणात चरते, जी एका ठिकाणी बांधून ठेवलेली नसते, जिला शिंग व वाशिंड आहे, जिला मानसिकदृष्ट्या त्रास होईल अशी शेतकऱ्याकडून वागणूक मिळत नाही, जी स्वच्छ ठेवलेली असेल, विशेषतः जिच्या आचळांची स्वच्छता उत्तम प्रकारे ठेवलेली असेल, ज्या गाईचे मल-मूत्र गोळा करण्याची नीट व्यवस्था केलेली असेल, अशा गाईचे दूध व गोमूत्र वापरण्यास उत्तम असते. 

गोठ्यातील गाईंचे मल-मूत्र नीट गोळा करून त्याचा व्यवस्थित विनियोग करणे आवश्‍यक असते. गोबर गॅस तयार करण्यासाठी शेणाचा उपयोग केला तर शेतकऱ्याच्या घरात दिवा पेटू शकतो, त्याचा शेतावरचा पाण्याचा पंप चालू शकतो, शेणाच्या गवऱ्या करून त्याचा इंधन म्हणूनही वापर करता येतो. अशा प्रकारे गाईचे महत्त्व तर आहेच, पण त्याचबरोबर तिचे मूत्र व शेण यांचेही खूप महत्त्व आहे. 

सध्याच्या आधुनिक काळात मनुष्यामध्ये अनेक वेगवेगळ्या प्रकारचे रोग पसरलेले असताना त्यावर उपचार करताना सेवन केले जाणारे अन्न शुद्ध असणेही महत्त्वाचे आहे हे लक्षात आले, आणि पर्यायाने गोमूत्र व शेण वापरून केलेल्या शेतीचे महत्त्व खूप वाढले. 

गोमूत्राचे अनेक उपयोग आहेत. गोमूत्राचा अर्क करता येतो. फुलांमधून तेल काढून घेऊन त्यापासून अत्तर बनविले जाते तसे गोमूत्र उकळून त्याचा क्षार करता येतो. हा अर्क व क्षार औषध म्हणून वापरता येतो. सध्या एकंदरच मनुष्याचा मानसिक ताण वाढल्यामुळे, खाण्या-पिण्याच्या चुकीच्या  सवयींमुळे मूत्ररोगांचे प्रमाण वाढलेले दिसते. तसेच मधुमेही व्यक्‍तींनाही मूत्ररोगाचा त्रास होऊ शकतो. या सर्व प्रकारच्या मूत्ररोगांवर गोमूत्राचा उत्तम उपयोग होतो असे सांगितलेले आहे. याचा वेगळा विचार आपण औषधीकरणात किंवा मुखपृष्ठ कथेमध्ये केलेलाच आहे. 

ताजे गोमूत्र घेण्याचाही खूप उपयोग होऊ शकतो. साधारणतः पाच-सहा चमचे गोमूत्र सुती कापडातून सात वेळा गाळून घेऊन, त्यात तेवढेच पाणी घालून रोज नियमित घेण्याने फक्‍त शारीरिक लाभ होतात असे नाही, तर व्हायरल इन्फेक्‍शनपासून संरक्षण मिळते. गोमूत्रात कुठल्याही प्रकारे पांढरट कण नसावेत, गोमूत्र गढूळ-धुरकट नसावे, त्यात इतर जड कण नसावेत, ते लाल रंगाचे नसावे. भटक्‍या गाई कागद, विष्ठा वगैरे खातात, अशा गाईचे गोमूत्र सेवन करू नये. पाळीव गाय, जिचा आहार आपल्याला माहीत असतो, जिला प्रेमाने वागवले जाते अशा गाईच्या गोमूत्राचा वापर करावा असे शास्त्रांत सांगितलेले आहे.  

गोमूत्र हे मूत्र असल्यामुळे त्याची एक प्रकारची शिसारी येते, ते दूर ठेवावे असे वाटते. प्रत्येक प्राण्याच्या मूत्राचे, दुधाचे वेगवेगळे गुणधर्म असतात. माणसाच्या मूत्राचेही वेगळे गुणधर्म असतात. काही लोक स्व-मूत्र प्राशन करतात, हा विषय ज्याला आवडेल, जमेल, रुचेल त्याने करायला हरकत नाही. परंतु गोमूत्र सेवन करण्याची प्रथा अनादी काळापासून चालत आलेली आहे. वर्षातून एकदा, दोनदा किंवा अधून मधून केव्हातरी पंचगव्यप्राशन करून शरीरशुद्धी करावी. मोठ्या रोगांना आवरायचे असेल, मानसिक बाधा दूर करायच्या असतील तेव्हा पंचगव्य किंवा साधे गोमूत्र घेण्याने फायदा होतो. मानसिक अस्वस्थता असता, मनाचे रोग झाले असता गोमूत्राचा उपयोग होतो, हे अनेकांना आलेल्या अनुभवावरून कळू शकते. असा उपचार करताना पाहण्याचा योग आला तर गोमूत्र अंगावर टाकल्यावर रुग्णाची प्रतिक्रिया पाहून गोमूत्राचा परिणाम जहाल होत असावा, रोग निघून जात असावा, मानसिकता बदलत असावी हे लक्षात येते.

एकूणच, सध्या असा काळ आलेला आहे की प्रत्येकाने व्यक्‍तिगत किंवा समुदायाने जी शेती करावी, ती सेंद्रिय असावी, शेतीवर गाय-बैल अवश्‍य असावेत. यंत्रांचा उपयोग करूनही शेती होऊ शकते, परंतु शेती छोटी असल्यास गाय-बैल असणे अनिवार्य आहे. ज्या ठिकाणी खूप मोठी जमीन सपाट असेल तेथे यंत्रांची मदत घेऊन शेती करणे सोपे जाते, परवडते. परंतु लहान शेतकऱ्याला शेती करण्यासाठी बैलांची मदत घेतल्याशिवाय गत्यंतर नाही. गाय बैलांचा गोठा ठेवून त्यातून गोदुग्धाचा फायदा करून घेतानाच गोमूत्राचाही मोठा फायदा झालेला दिसतो. योग्य गोमूत्राचा वापर करून मनुष्य आपले आरोग्य व ऐश्वर्य नक्की वाढवू शकतो.

Vertical Image: 
English Headline: 
health message balaji tambe article
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
शेती, डॉ. श्री बालाजी तांबे, आरोग्य, Health, farming
Twitter Publish: 

जखमेचे व्रण भरण्यासाठी...

चेहरा व मानेवरील व्रण हे एकूणच रुपाला बाधा पोहोचवणारे ठरतात. ते व्रण बुजवण्याला अजून परिणामकारक उपाय नव्हता. व्रणांवरील उपचारांसाठी कॉर्टिकॉस्टेरॉइड्‌स इंजेक्‍शन, इर्रेडिएशन, अल्ट्रासाउंड, सिलकॉन ॲप्लिकेशन आणि शस्त्रक्रिया या पद्धतींचा वापर करण्यात येत असतो. पण यापैकी एकाही उपचार पद्धतीमुळे जखमेतील पॅथॉलॉजिक प्रक्रियेला प्रतिबंध घालता येत नाही किंवा व्रण कमी करण्यास मदत होत नाही. मात्र आता असे व्रण भरून काढण्यासाठी उपचार उपलब्ध झाले आहेत. गुंतागुंतीचे व्रण आणि शस्त्रक्रियेनंतर झालेली जखम भरून काढण्यासाठी नवे तंत्र विकसित करण्यात आले आहे. चेहऱ्यावर प्लास्टिक सर्जरी करणारे डॉ. देबराज शोम आणि त्वचाविकारतज्ज्ञ डॉ. रिंकी कपूर यांनी केलेले हे संशोधन अमेरिकन सोसायटी ऑफ प्लास्टिक सर्जनच्या ‘प्लास्टिक अँड रिकन्स्ट्रक्‍टिव्ह सर्जरी जर्नल’मध्ये नुकतेच प्रसिद्ध झाले आहे. 

एक ते सात इंच रुंदीचे व्रण असलेल्या शंभर रुग्णांवर या तंत्राद्वारे यशस्वी उपचार करून हे संशोधन सिद्ध करण्यात आले. एकोणीस ते सत्तेचाळीस वयोगटातील रुग्णांवर साधारण सहा महिने उपचार करण्यात आला आहे. या संशोधनात ७६ टक्के रुग्णांमध्ये बऱ्यापैकी सुधारणा झाली. म्हणजे व्रण आजुबाजूच्या त्वचेमध्ये मिसळून गेला. अन्य रुग्णांमध्ये सहा महिन्यांच्या उपचारानंतर व्रण ऐंशी टक्‍क्‍यांहून अधिक भरून निघाले.

जखमेनंतर, आधी झालेल्या शस्त्रक्रियांमुळे किंवा भाजणे, ॲसिड अटॅक किंवा फेशिअल ट्रॉमामुळे चेहऱ्यावर व्रण येतात. चेहऱ्यावरील व्रण रुंद असतील तर तो डाग राहता. त्यामुळे रुग्ण व शल्यविशारद हे दोघेही निराश होतात. चेहऱ्याच्या स्नायूंची सतत हालचाल होत असते. त्याचा जखम बरी होण्यावर आणि व्रण परिपक्व होण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होतो. परिणामी व्रण रुंद होतात व अधिक दिसून येतात. या नव्या तंत्रामध्ये सर्वप्रथम व्रणाभोवती दोन बोटॉक्‍स इंजक्‍शन्स देण्यात येतात. त्यानंतर दोन आठवड्यांनी रिव्हिजन सर्जरी (पुनर्शस्त्रक्रिया) करण्यात येते. त्यानंतर पुढील सहा महिने ‘सेंटेनेला एशियाटिका’ (भारतीय उपखंडात सापडणारी वनौषधी) त्या व्रणावर लावण्यात येते आणि कार्बन डायऑक्‍साइड लेझर स्कीन रिसरफसिंगची अनेक सत्रे घेण्यात येतात. बोटॉक्‍सच्या माध्यमातून चेहऱ्यावरील स्नायूंना तात्पुरते बधीर करून तेथील स्नायूंमुळे जखमांवर येणारा ताण टाळणे ही या तंत्रामागची मूलभूत संकल्पना आहे.

या नव्या तंत्राबाबत डॉ. देबराज शोम म्हणाले, ‘जखम भरून निघण्यासाठी किंवा व्रण बुजविण्यासाठी विशेषत: आशियाई भारतीय, आफ्रिकन आणि हिस्पॅनिक मूळ असलेल्यांसाठी गेल्या तीन दशकांमध्ये अत्यंत कमी तंत्रांचा शोध लावण्यात आला आहे, हे पाहता या संशोधनाला खूप महत्त्व आहे. व्रण बरे करण्यासाठी आम्ही ज्या क्रांतिकारी पद्धतीने बोटॉक्‍सचा वापर केला आहे त्या पद्धतीने आजपर्यंत कुणीही वापर केला नव्हता. केलॉइड्‌ससाठी बोटॉक्‍सचा वापर करण्यात आला आहे, पण व्रण बरे करण्यासाठी, व्रण रुंद होण्याला प्रतिबंध करण्यासाठी आणि जखम भरून निघण्यासाठी त्याचा वापर केल्याचा कोणताही दाखला मिळत नाही. जगात प्रथमच याचा अशा प्रकारे वापर करण्यात आला आहे. या संशोधनाचा अर्थ हा आहे की ज्यांच्या शरीरातील मेलॅनिनच्या (गडद त्वचेचे पिगमेंट) अस्तित्वाचा परिणाम व्रण भरून निघण्यावर होत असतो त्यांच्या आता शरीरावरील कुठलेही व्रण किंवा जखमा भरून निघू शकतात.’’ 

या संशोधनामुळे लेझर उपचारांसदर्भात असलेला गैरसमजही दूर होऊ शकेल, असा विश्‍वास डॉ. रिंकी कपूर यांनी व्यक्त केला. ‘कार्बन डायऑक्‍साइड लेझर असुरक्षित समजला जात असे आणि ‘पिगमेंटेड स्कीन’मध्ये तो जोखीमयुक्त आहे, असे वाटत असे. पण आमच्या अनुभवावरून योग्य तीव्रतेचा लेझर उपचार चेहऱ्यावरील व्रणांसाठीही उत्तम उपचार आहे. ही व्रण उपचारपद्धती भारतीय आणि पिगमेंटेड स्कीन असलेल्या इतर लोकांच्या व्रणांवरील उपचारांमध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणणार आहे, असे त्यांनी सांगितले.

बोटॉक्‍स उपचार पूर्वी केवळ डोळ्यांमधील दोष, स्नायू ताठर होणे किंवा गोळा येणे, हालचालींशी संबंधित आजार किंवा सुरकुत्यांवर वापरण्यात येत असत. गेल्या दशकभरात प्राण्यांच्या जखमांचे व्रण कमी करण्यासाठी बोटॉक्‍सचा कसा परिणाम होतो याबाबत संशोधन होत होते. ही नवीन उपचारपद्धती मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारली गेली तर जगभरातील फेशिअल प्लास्टिक सर्जन्सतर्फे चेहऱ्यावरील व्रणांवरील उपचार करण्याच्या पद्धतीत क्रांती घडून येईल.

News Item ID: 
51-news_story-1544187832
Mobile Device Headline: 
जखमेचे व्रण भरण्यासाठी...
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

चेहरा व मानेवरील व्रण हे एकूणच रुपाला बाधा पोहोचवणारे ठरतात. ते व्रण बुजवण्याला अजून परिणामकारक उपाय नव्हता. व्रणांवरील उपचारांसाठी कॉर्टिकॉस्टेरॉइड्‌स इंजेक्‍शन, इर्रेडिएशन, अल्ट्रासाउंड, सिलकॉन ॲप्लिकेशन आणि शस्त्रक्रिया या पद्धतींचा वापर करण्यात येत असतो. पण यापैकी एकाही उपचार पद्धतीमुळे जखमेतील पॅथॉलॉजिक प्रक्रियेला प्रतिबंध घालता येत नाही किंवा व्रण कमी करण्यास मदत होत नाही. मात्र आता असे व्रण भरून काढण्यासाठी उपचार उपलब्ध झाले आहेत. गुंतागुंतीचे व्रण आणि शस्त्रक्रियेनंतर झालेली जखम भरून काढण्यासाठी नवे तंत्र विकसित करण्यात आले आहे. चेहऱ्यावर प्लास्टिक सर्जरी करणारे डॉ. देबराज शोम आणि त्वचाविकारतज्ज्ञ डॉ. रिंकी कपूर यांनी केलेले हे संशोधन अमेरिकन सोसायटी ऑफ प्लास्टिक सर्जनच्या ‘प्लास्टिक अँड रिकन्स्ट्रक्‍टिव्ह सर्जरी जर्नल’मध्ये नुकतेच प्रसिद्ध झाले आहे. 

एक ते सात इंच रुंदीचे व्रण असलेल्या शंभर रुग्णांवर या तंत्राद्वारे यशस्वी उपचार करून हे संशोधन सिद्ध करण्यात आले. एकोणीस ते सत्तेचाळीस वयोगटातील रुग्णांवर साधारण सहा महिने उपचार करण्यात आला आहे. या संशोधनात ७६ टक्के रुग्णांमध्ये बऱ्यापैकी सुधारणा झाली. म्हणजे व्रण आजुबाजूच्या त्वचेमध्ये मिसळून गेला. अन्य रुग्णांमध्ये सहा महिन्यांच्या उपचारानंतर व्रण ऐंशी टक्‍क्‍यांहून अधिक भरून निघाले.

जखमेनंतर, आधी झालेल्या शस्त्रक्रियांमुळे किंवा भाजणे, ॲसिड अटॅक किंवा फेशिअल ट्रॉमामुळे चेहऱ्यावर व्रण येतात. चेहऱ्यावरील व्रण रुंद असतील तर तो डाग राहता. त्यामुळे रुग्ण व शल्यविशारद हे दोघेही निराश होतात. चेहऱ्याच्या स्नायूंची सतत हालचाल होत असते. त्याचा जखम बरी होण्यावर आणि व्रण परिपक्व होण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होतो. परिणामी व्रण रुंद होतात व अधिक दिसून येतात. या नव्या तंत्रामध्ये सर्वप्रथम व्रणाभोवती दोन बोटॉक्‍स इंजक्‍शन्स देण्यात येतात. त्यानंतर दोन आठवड्यांनी रिव्हिजन सर्जरी (पुनर्शस्त्रक्रिया) करण्यात येते. त्यानंतर पुढील सहा महिने ‘सेंटेनेला एशियाटिका’ (भारतीय उपखंडात सापडणारी वनौषधी) त्या व्रणावर लावण्यात येते आणि कार्बन डायऑक्‍साइड लेझर स्कीन रिसरफसिंगची अनेक सत्रे घेण्यात येतात. बोटॉक्‍सच्या माध्यमातून चेहऱ्यावरील स्नायूंना तात्पुरते बधीर करून तेथील स्नायूंमुळे जखमांवर येणारा ताण टाळणे ही या तंत्रामागची मूलभूत संकल्पना आहे.

या नव्या तंत्राबाबत डॉ. देबराज शोम म्हणाले, ‘जखम भरून निघण्यासाठी किंवा व्रण बुजविण्यासाठी विशेषत: आशियाई भारतीय, आफ्रिकन आणि हिस्पॅनिक मूळ असलेल्यांसाठी गेल्या तीन दशकांमध्ये अत्यंत कमी तंत्रांचा शोध लावण्यात आला आहे, हे पाहता या संशोधनाला खूप महत्त्व आहे. व्रण बरे करण्यासाठी आम्ही ज्या क्रांतिकारी पद्धतीने बोटॉक्‍सचा वापर केला आहे त्या पद्धतीने आजपर्यंत कुणीही वापर केला नव्हता. केलॉइड्‌ससाठी बोटॉक्‍सचा वापर करण्यात आला आहे, पण व्रण बरे करण्यासाठी, व्रण रुंद होण्याला प्रतिबंध करण्यासाठी आणि जखम भरून निघण्यासाठी त्याचा वापर केल्याचा कोणताही दाखला मिळत नाही. जगात प्रथमच याचा अशा प्रकारे वापर करण्यात आला आहे. या संशोधनाचा अर्थ हा आहे की ज्यांच्या शरीरातील मेलॅनिनच्या (गडद त्वचेचे पिगमेंट) अस्तित्वाचा परिणाम व्रण भरून निघण्यावर होत असतो त्यांच्या आता शरीरावरील कुठलेही व्रण किंवा जखमा भरून निघू शकतात.’’ 

या संशोधनामुळे लेझर उपचारांसदर्भात असलेला गैरसमजही दूर होऊ शकेल, असा विश्‍वास डॉ. रिंकी कपूर यांनी व्यक्त केला. ‘कार्बन डायऑक्‍साइड लेझर असुरक्षित समजला जात असे आणि ‘पिगमेंटेड स्कीन’मध्ये तो जोखीमयुक्त आहे, असे वाटत असे. पण आमच्या अनुभवावरून योग्य तीव्रतेचा लेझर उपचार चेहऱ्यावरील व्रणांसाठीही उत्तम उपचार आहे. ही व्रण उपचारपद्धती भारतीय आणि पिगमेंटेड स्कीन असलेल्या इतर लोकांच्या व्रणांवरील उपचारांमध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणणार आहे, असे त्यांनी सांगितले.

बोटॉक्‍स उपचार पूर्वी केवळ डोळ्यांमधील दोष, स्नायू ताठर होणे किंवा गोळा येणे, हालचालींशी संबंधित आजार किंवा सुरकुत्यांवर वापरण्यात येत असत. गेल्या दशकभरात प्राण्यांच्या जखमांचे व्रण कमी करण्यासाठी बोटॉक्‍सचा कसा परिणाम होतो याबाबत संशोधन होत होते. ही नवीन उपचारपद्धती मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारली गेली तर जगभरातील फेशिअल प्लास्टिक सर्जन्सतर्फे चेहऱ्यावरील व्रणांवरील उपचार करण्याच्या पद्धतीत क्रांती घडून येईल.

Vertical Image: 
English Headline: 
Medical treatment for wound mark
सकाळ वृत्तसेवा
Author Type: 
Agency
Search Functional Tags: 
फॅमिली डॉक्टर
Twitter Publish: 

#FamilyDoctor आईपणाचा ताण घेताय?

बाळाला जन्म देणें हे आईसाठी वेगवेगळ्या प्रकारे आव्हानात्मक घटना ठरते. तुम्हाला एकाच वेळेस दमल्यासारखें वाटतें, उत्साहीही वाटतें. शिवाय अत्यंत काळजीही वाटत असते आणि याचाच आई म्हणून स्त्रीवर ताण येतो. अशावेळी बाळाच्या अतिकाळजीमुळे, अतिभावुकतेमुळे आईचे स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष होते आणि हेच चुकते. बाळाइतकीच तुमची स्वतःची काळजी घेणेही महत्त्वाचे आहे. विशेषतः प्रसुतिनंतर सुरुवातीच्या महिन्यांमध्ये एक आई म्हणून संगोपनाचे काम खूप ताण देणारे असते. नवीन मातांचा हा ताण कमी करण्यासाठी काही सोपे मार्ग उपयुक्त ठरतील. बाळाबरोबरीने आपल्या आरोग्याची काळजी घ्यायची आहे, याचे भान आईने राखायला हवे. आपल्या बाळाच्या आरोग्याच्या दृष्टीनेही आईचे आरोग्य नीट असणे गरजेचे आहे. 

काय कराल आपल्या आरोग्याच्या काळजी घेण्यासाठी? खरे तर काही गोष्टींचे भान ठेवले की ते साध्य होईल.

पुरेशी झोप
संतुलित आहार
स्वतःसाठी वेळ
अनपेक्षित गोष्टींसाठी तयार  
सहाय्यक घेणे
बाळासोबत खेळणे

खरे तर एवढेच करायचे असते आणि काहीसे केलेही जाते. पण ताणामुळे यातील आनंद घेणे विसरतो. प्रत्येक गोष्टीतील आनंद मिळवा. जे कराल ते जाणीवपूर्वक करा. 

पुरेशी विश्रांती आणि झोप : जेव्हा शक्‍य असेल तेव्हा झोपा, कारण पुरेशा झोपेमुळे तुमच्या शरीराची हानी भरून निघते. तुमचे बाळ रात्री जागवत असेल, तर ते दिवसा झोपल्यावर तुम्हीही झोपलें पाहिजे. तुम्हाला झोप लागत नसेल, तरी डोळे बंद करून आणि लांब श्वास घेऊन विश्रांती घ्यायला हवी. असे केल्याने तुम्हाला आराम पडेल. यामुळे तुमच्या शरीराचे कार्य योग्य प्रकारे चालू ठेवण्यासाठी मदत होते.

सकस आणि संतुलित आहार घ्या : तुमच्या शरीरातील ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी सकस आहार वेळेवर घ्या. गव्हाचा ब्रेड, पास्ता आणि ब्राउन राइसमधून योग्य प्रमाणात कर्बोदके घ्या, यामुळे पूर्ण दिवस काम करण्यासाठी तुम्हाला ऊर्जा मिळेल. लोणी, तयार मिळणारे अन्न आणि चीज यासारखे संपृक्त मेद असलेले पदार्थ खाणे टाळा. त्याऐवजी ऑलिव्ह ऑइल सारखे असंपृक्त मेद खा. तसेच प्रोटीन्ससाठी खूप चरबी नसलेले आणि चिकन, मासे, अंडी, डाळी भरपूर खा. फळे आणि भाज्यांचेही प्रमाण आहारात भरपूर असू द्या, यामुळे तुमची प्रतिकारशक्ती वाढेल आणि तुम्हाला स्वास्थ्यपूर्ण वाटण्यासाठी मदत होईल. बाळाच्या जन्मानंतर होणारी बद्धकोष्ठता रोखण्यासाठी मदत होईल.

स्वतःसाठी वेळ काढा: भावनिक स्वास्थ्यासाठी स्वतःसाठी वेळ काढणे अत्यंत आवश्‍यक आहे. संध्याकाळी छान गरम पाण्याने आंघोळ करा किंवा तासभर एखादे चांगले पुस्तक वाचा, दिवसभरात एखादा चित्रपट पाहा किंवा तुमच्या नखांची काळजी घ्या. जे तुम्हाला करावेंसें वाटेल ते करा, परंतु स्वतःला प्राधान्य द्या. तुम्हाला करायच्या अशा गोष्टींची यादी करा आणि ती करायचा प्रयत्न करा, यामुळे तुम्हाला छान वाटेल. 

अनपेक्षित गोष्टींसाठी तयार राहा: एखादा दिवस तुम्हाला भरपूर उत्साही वाटेल आणि एखाद्या दिवशी बाळाची काळजी घेण्याव्यतिरिक्त तुम्ही काहीही करत नाही ही भावना त्रास देईल, परंतु असें वाटणें ठीक आहे. काही नवीन पालक यातून बाहेर पडण्यासाठी दैनंदिन कामांची ‘टू डू’ यादी बनवतात, परंतु या भावना आहेत तशा जाऊ देणेही ठीक आहे, हे समजून घ्या.

स्वतःसाठी इतरांची मदत घ्या : बाळाची काळजी घेण्यासाठी नवीन पालक आपल्या कुटुंबातील सदस्यांची मदत घेऊ शकतात. प्रत्येक वेळी ते शक्‍य होतेच असे नाही, पण अशावेळी तुम्ही मदत करू शकणारी माणसे शोधली पाहिजेत. तुमच्या मित्र-मैत्रिणींना फोन करण्यासाठी संकोच करू नका किंवा बाळाला सांभाळणारी एखादी व्यक्ती नेमा (आर्थिकदृष्ट्या शक्‍य असल्यास) एखादी आया ठेवणें हा सर्वोत्तम पर्याय आहे. तुमच्या जवळपास मदत करू शकतील असे नातेवाईक किंवा मित्र-मैत्रिणी राहात असतील तर त्यांना घरी बोलवा आणि तुम्ही तुमचे काम करेपर्यंत किंवा थोडा आराम करेपर्यंत बाळाकडे बघायला सांगा.

मनाची जादू : हो, हे खरें आहे. आपलें मनच जादूगार असतें! थोडसें चिंतन, थोडें आत्मपरीक्षण केल्याने आपल्या मनातील कोडी सोडवायला फार मोठी मदत होते. यात आणखी थोडी भर घालायची, स्वतःला सकारात्मक ठेवायचें, जसें की ‘मी करू शकते, मी करेन, मला केलेंच पाहिजे’ ही स्वयंसूचनेची कला आहे, यामुळे आपला ताण कमी होण्यास चांगली मदत होते.

व्यायाम कराः  बाळंतपणानंतर काही दिवसातच व्यायाम सुरू करणे आवश्‍यक आहे. डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने कधीपासून व कोणत्या प्रकारचा व्यायाम घ्यायचा ते ठरवा. त्यामुळे शरीर स्थूल होणार नाही. ते सुडौल राहील. स्नायूंना बळकटी येईल. चयापचय क्रिया सुधारेल. रक्ताभिसरण चांगले राहील. त्यामुळे उत्साह वाढेल. 

मेंदूच्या व्यायामामुळे चालना : शरीराचा व्यायाम करणें कधीही चांगलेच, परंतु आपल्या मेंदूचा व्यायामही आवश्‍यक आहे. आपल्या डोक्‍याला शब्दकोडी, कोडी, सुडोकू, बुद्धिबळ यासारख्या खेळांनी चालना द्यायला हवी, मेंदूला आव्हान द्यायला हवे, यामुळे आपल्या मेंदूची कार्यक्षमता आणि स्मरणशक्ती दोन्ही वाढण्यास मदत होते.

खेळा-बागडा पद्धत : तुमच्या मुलांबरोबर खेळा, मूल आणि पालक अशा दोघांसाठी हा उत्तम व्यायाम आहे. यामुळे तुमच्यातले बॉण्डिंगही सुधारते, ही कृती तुमची सक्रियता, ऊर्जा आणि तग धरण्याची क्षमता वाढण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

उत्साही झुम्बा : एखाद्या झुम्बा क्‍लासला जायला सुरुवात करा किंवा इंटरनेटवरून स्टेप्स आणि स्टाइल कॉपी करा. संगीत, डान्स आणि व्यायाम यामुळे तुम्हाला किती छान आणि ताजंतवाने वाटते त्याचा अनुभव घ्या. तुम्हाला डान्स करता येत नसला तरीही हे कराच

यू ट्यूब युटोपिया: यू ट्यूबवरचे व्हिडिओ तणाव दूर करण्यासाठीचा उत्तम पर्याय ठरतो. कारण तुम्हाला काय हवेय त्याबद्दलचेच व्हिडिओ तुम्ही शोधत असता, यात प्रेरणादायी टेडटॉक्‍स असतील, आवडती गाणी असतील किंवा काही वर्षांपूर्वीचे छान सीन असतील, काही खूप हसवणारे क्रेझी व्हिडिओ असतील, तर काही दैनंदिन मालिका किंवा रिॲलिटी शो असतील. एकूणच नवीन जग तुमच्यापुढे खुलें असतें. त्याची सवय लावून घेऊ नका, पण नियंत्रणात त्याचा वापर करा.

सृजनशील उपक्रम: कला, हस्तकला, स्वयंपाक इत्यादीसारख्या सृजनशील उपक्रमांमध्ये तुम्ही स्वतःला गुंतवून ठेवणें खूप चांगले आहे. तुमच्या मेंदूवरील ताण कमी करण्यासाठी या क्रिया उपयुक्त ठरतात. खरें तर सृजनशील गोष्टींना उत्तम उपचारमूल्य आहे.

अद्भुतता अनुभवणे : काहीतरी नवीन करायचा प्रयत्न करा, ज्यामुळे तुम्हाला खूप उत्साही वाटेल आणि ॲडनालाईनची उच्चतम पातळी गाठली जाईल. यामुळे तुमच्या स्वभावातील लहरी आणि मन सुन्न होण्यापासून रोखता येईल. दैनंदिन कामातील तोच तोचपणा टाळा, एकसुरी गोष्टी करू नका आणि बघा तुमच्या आयुष्यात ताजेपणा पुन्हा येईल.

नवीन मातांनी प्रसुतीनंतर आवश्‍यकता पडल्यास आपल्या प्रश्नांविषयी चर्चा करण्यासाठी त्यांच्या डॉक्‍टरांना जरूर भेटावे, मग हे प्रश्न मातांचे किंवा बाळाचे कुणाचेही असोत. कुटुंबातील ज्येष्ठ महिलेशी बोलणेही लाभदायक ठरते, तुमच्या आईपण निभवण्याच्या काळात त्यांची मदत होते आणि पाठिंबाही मिळतो.

News Item ID: 
51-news_story-1543585536
Mobile Device Headline: 
#FamilyDoctor आईपणाचा ताण घेताय?
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

बाळाला जन्म देणें हे आईसाठी वेगवेगळ्या प्रकारे आव्हानात्मक घटना ठरते. तुम्हाला एकाच वेळेस दमल्यासारखें वाटतें, उत्साहीही वाटतें. शिवाय अत्यंत काळजीही वाटत असते आणि याचाच आई म्हणून स्त्रीवर ताण येतो. अशावेळी बाळाच्या अतिकाळजीमुळे, अतिभावुकतेमुळे आईचे स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष होते आणि हेच चुकते. बाळाइतकीच तुमची स्वतःची काळजी घेणेही महत्त्वाचे आहे. विशेषतः प्रसुतिनंतर सुरुवातीच्या महिन्यांमध्ये एक आई म्हणून संगोपनाचे काम खूप ताण देणारे असते. नवीन मातांचा हा ताण कमी करण्यासाठी काही सोपे मार्ग उपयुक्त ठरतील. बाळाबरोबरीने आपल्या आरोग्याची काळजी घ्यायची आहे, याचे भान आईने राखायला हवे. आपल्या बाळाच्या आरोग्याच्या दृष्टीनेही आईचे आरोग्य नीट असणे गरजेचे आहे. 

काय कराल आपल्या आरोग्याच्या काळजी घेण्यासाठी? खरे तर काही गोष्टींचे भान ठेवले की ते साध्य होईल.

पुरेशी झोप
संतुलित आहार
स्वतःसाठी वेळ
अनपेक्षित गोष्टींसाठी तयार  
सहाय्यक घेणे
बाळासोबत खेळणे

खरे तर एवढेच करायचे असते आणि काहीसे केलेही जाते. पण ताणामुळे यातील आनंद घेणे विसरतो. प्रत्येक गोष्टीतील आनंद मिळवा. जे कराल ते जाणीवपूर्वक करा. 

पुरेशी विश्रांती आणि झोप : जेव्हा शक्‍य असेल तेव्हा झोपा, कारण पुरेशा झोपेमुळे तुमच्या शरीराची हानी भरून निघते. तुमचे बाळ रात्री जागवत असेल, तर ते दिवसा झोपल्यावर तुम्हीही झोपलें पाहिजे. तुम्हाला झोप लागत नसेल, तरी डोळे बंद करून आणि लांब श्वास घेऊन विश्रांती घ्यायला हवी. असे केल्याने तुम्हाला आराम पडेल. यामुळे तुमच्या शरीराचे कार्य योग्य प्रकारे चालू ठेवण्यासाठी मदत होते.

सकस आणि संतुलित आहार घ्या : तुमच्या शरीरातील ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी सकस आहार वेळेवर घ्या. गव्हाचा ब्रेड, पास्ता आणि ब्राउन राइसमधून योग्य प्रमाणात कर्बोदके घ्या, यामुळे पूर्ण दिवस काम करण्यासाठी तुम्हाला ऊर्जा मिळेल. लोणी, तयार मिळणारे अन्न आणि चीज यासारखे संपृक्त मेद असलेले पदार्थ खाणे टाळा. त्याऐवजी ऑलिव्ह ऑइल सारखे असंपृक्त मेद खा. तसेच प्रोटीन्ससाठी खूप चरबी नसलेले आणि चिकन, मासे, अंडी, डाळी भरपूर खा. फळे आणि भाज्यांचेही प्रमाण आहारात भरपूर असू द्या, यामुळे तुमची प्रतिकारशक्ती वाढेल आणि तुम्हाला स्वास्थ्यपूर्ण वाटण्यासाठी मदत होईल. बाळाच्या जन्मानंतर होणारी बद्धकोष्ठता रोखण्यासाठी मदत होईल.

स्वतःसाठी वेळ काढा: भावनिक स्वास्थ्यासाठी स्वतःसाठी वेळ काढणे अत्यंत आवश्‍यक आहे. संध्याकाळी छान गरम पाण्याने आंघोळ करा किंवा तासभर एखादे चांगले पुस्तक वाचा, दिवसभरात एखादा चित्रपट पाहा किंवा तुमच्या नखांची काळजी घ्या. जे तुम्हाला करावेंसें वाटेल ते करा, परंतु स्वतःला प्राधान्य द्या. तुम्हाला करायच्या अशा गोष्टींची यादी करा आणि ती करायचा प्रयत्न करा, यामुळे तुम्हाला छान वाटेल. 

अनपेक्षित गोष्टींसाठी तयार राहा: एखादा दिवस तुम्हाला भरपूर उत्साही वाटेल आणि एखाद्या दिवशी बाळाची काळजी घेण्याव्यतिरिक्त तुम्ही काहीही करत नाही ही भावना त्रास देईल, परंतु असें वाटणें ठीक आहे. काही नवीन पालक यातून बाहेर पडण्यासाठी दैनंदिन कामांची ‘टू डू’ यादी बनवतात, परंतु या भावना आहेत तशा जाऊ देणेही ठीक आहे, हे समजून घ्या.

स्वतःसाठी इतरांची मदत घ्या : बाळाची काळजी घेण्यासाठी नवीन पालक आपल्या कुटुंबातील सदस्यांची मदत घेऊ शकतात. प्रत्येक वेळी ते शक्‍य होतेच असे नाही, पण अशावेळी तुम्ही मदत करू शकणारी माणसे शोधली पाहिजेत. तुमच्या मित्र-मैत्रिणींना फोन करण्यासाठी संकोच करू नका किंवा बाळाला सांभाळणारी एखादी व्यक्ती नेमा (आर्थिकदृष्ट्या शक्‍य असल्यास) एखादी आया ठेवणें हा सर्वोत्तम पर्याय आहे. तुमच्या जवळपास मदत करू शकतील असे नातेवाईक किंवा मित्र-मैत्रिणी राहात असतील तर त्यांना घरी बोलवा आणि तुम्ही तुमचे काम करेपर्यंत किंवा थोडा आराम करेपर्यंत बाळाकडे बघायला सांगा.

मनाची जादू : हो, हे खरें आहे. आपलें मनच जादूगार असतें! थोडसें चिंतन, थोडें आत्मपरीक्षण केल्याने आपल्या मनातील कोडी सोडवायला फार मोठी मदत होते. यात आणखी थोडी भर घालायची, स्वतःला सकारात्मक ठेवायचें, जसें की ‘मी करू शकते, मी करेन, मला केलेंच पाहिजे’ ही स्वयंसूचनेची कला आहे, यामुळे आपला ताण कमी होण्यास चांगली मदत होते.

व्यायाम कराः  बाळंतपणानंतर काही दिवसातच व्यायाम सुरू करणे आवश्‍यक आहे. डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने कधीपासून व कोणत्या प्रकारचा व्यायाम घ्यायचा ते ठरवा. त्यामुळे शरीर स्थूल होणार नाही. ते सुडौल राहील. स्नायूंना बळकटी येईल. चयापचय क्रिया सुधारेल. रक्ताभिसरण चांगले राहील. त्यामुळे उत्साह वाढेल. 

मेंदूच्या व्यायामामुळे चालना : शरीराचा व्यायाम करणें कधीही चांगलेच, परंतु आपल्या मेंदूचा व्यायामही आवश्‍यक आहे. आपल्या डोक्‍याला शब्दकोडी, कोडी, सुडोकू, बुद्धिबळ यासारख्या खेळांनी चालना द्यायला हवी, मेंदूला आव्हान द्यायला हवे, यामुळे आपल्या मेंदूची कार्यक्षमता आणि स्मरणशक्ती दोन्ही वाढण्यास मदत होते.

खेळा-बागडा पद्धत : तुमच्या मुलांबरोबर खेळा, मूल आणि पालक अशा दोघांसाठी हा उत्तम व्यायाम आहे. यामुळे तुमच्यातले बॉण्डिंगही सुधारते, ही कृती तुमची सक्रियता, ऊर्जा आणि तग धरण्याची क्षमता वाढण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

उत्साही झुम्बा : एखाद्या झुम्बा क्‍लासला जायला सुरुवात करा किंवा इंटरनेटवरून स्टेप्स आणि स्टाइल कॉपी करा. संगीत, डान्स आणि व्यायाम यामुळे तुम्हाला किती छान आणि ताजंतवाने वाटते त्याचा अनुभव घ्या. तुम्हाला डान्स करता येत नसला तरीही हे कराच

यू ट्यूब युटोपिया: यू ट्यूबवरचे व्हिडिओ तणाव दूर करण्यासाठीचा उत्तम पर्याय ठरतो. कारण तुम्हाला काय हवेय त्याबद्दलचेच व्हिडिओ तुम्ही शोधत असता, यात प्रेरणादायी टेडटॉक्‍स असतील, आवडती गाणी असतील किंवा काही वर्षांपूर्वीचे छान सीन असतील, काही खूप हसवणारे क्रेझी व्हिडिओ असतील, तर काही दैनंदिन मालिका किंवा रिॲलिटी शो असतील. एकूणच नवीन जग तुमच्यापुढे खुलें असतें. त्याची सवय लावून घेऊ नका, पण नियंत्रणात त्याचा वापर करा.

सृजनशील उपक्रम: कला, हस्तकला, स्वयंपाक इत्यादीसारख्या सृजनशील उपक्रमांमध्ये तुम्ही स्वतःला गुंतवून ठेवणें खूप चांगले आहे. तुमच्या मेंदूवरील ताण कमी करण्यासाठी या क्रिया उपयुक्त ठरतात. खरें तर सृजनशील गोष्टींना उत्तम उपचारमूल्य आहे.

अद्भुतता अनुभवणे : काहीतरी नवीन करायचा प्रयत्न करा, ज्यामुळे तुम्हाला खूप उत्साही वाटेल आणि ॲडनालाईनची उच्चतम पातळी गाठली जाईल. यामुळे तुमच्या स्वभावातील लहरी आणि मन सुन्न होण्यापासून रोखता येईल. दैनंदिन कामातील तोच तोचपणा टाळा, एकसुरी गोष्टी करू नका आणि बघा तुमच्या आयुष्यात ताजेपणा पुन्हा येईल.

नवीन मातांनी प्रसुतीनंतर आवश्‍यकता पडल्यास आपल्या प्रश्नांविषयी चर्चा करण्यासाठी त्यांच्या डॉक्‍टरांना जरूर भेटावे, मग हे प्रश्न मातांचे किंवा बाळाचे कुणाचेही असोत. कुटुंबातील ज्येष्ठ महिलेशी बोलणेही लाभदायक ठरते, तुमच्या आईपण निभवण्याच्या काळात त्यांची मदत होते आणि पाठिंबाही मिळतो.

Vertical Image: 
English Headline: 
Dr. sushma tomar article
Author Type: 
External Author
डॉ. सुषमा तोमर
Search Functional Tags: 
फॅमिली डॉक्टर, आरोग्य, Health
Twitter Publish: 

ScienceDaily: Health & Medicine News

ScienceDaily: Alternative Medicine News

आहार व आरोग्य

NCCAM Featured Content