Search This Blog

संसर्गजन्य रोग

वातावरणात फार मोठा बदल हा सहसा या रोगांना पोषक असतो म्हणजे दिवसा ऊन, रात्री कडक थंडी किंवा उष्णता व दमटपणा यांचे एकत्रीकरण हे या सूक्ष्म जीवजंतू फोफावण्यास साहायक ठरते. याशिवाय प्रतिकारशक्‍ती, वाढता ताण, अनैसर्गिक व्यवहार, अशक्‍त धातू, मंदावलेला अग्नी, अशुद्धता या गोष्टी संसर्गज, उपसर्गज रोगांना आमंत्रण देणाऱ्या ठरतात. इतर कोणत्याही रोगाप्रमाणे हे रोग होऊ नयेत यासाठी प्रयत्न करणे सर्वांत चांगले असते. 

‘जंतुसंसर्ग’ किंवा ‘इन्फेक्‍शन’ हा शब्द सर्वांच्या परिचयाचा झाला आहे. याचे कारण असे की खरोखरच जगात सर्वदूर नवीन नवीन नवीन प्रकारचे जंतुसंसर्ग होण्याचे प्रमाण वाढते आहे. या जंतूंचे नाव सहसा निरनिराळे असते. तो पहिल्यांदा कुठे सापडला, तो कसा पसरतो, त्याची लक्षणे काय असतात याची माहिती मिळू शकते. मात्र त्यावर निश्‍चित असा इलाज सहसा नसतो. चिकनगुनिया, इबोला, झिका, निपाह, स्वाईन फ्लू, अशी बरीचशी नावे आपण ऐकत असतो, वाचत असतो. नेमके उपचार नसल्याने या प्रकारच्या संसर्गाची सर्वांनाच धास्ती असते. आणि मग मनात प्रश्न येतो, आयुर्वेदात यासारख्या रोगांबद्दल काही सांगितले आहे का? 

उपसर्गज आणि संसर्गज असे रोगांचे मुख्य दोन प्रकार आयुर्वेदात सांगितले आहेत. हे दोन्ही एका व्यक्‍तीकडून दुसऱ्या व्यक्‍तीकडे संक्रामित होत असतात. 

उपसर्गजा ज्वरादिरोगपीडितजनसंपर्काद्‌ भवन्ति, संसर्गजाश्‍च देवादिद्रोहकजनसंपर्कात्‌ भवन्ति ।

... सुश्रुतसंहिता डल्हण टीका

ज्वरादी रोग झालेल्या व्यक्‍तीच्या संपर्कात आल्याने जे रोग होतात ते उपसर्गज रोग होत; तर देव, गुरु वगैरे पूज्य व्यक्‍तींचा अनादर करणाऱ्या व्यक्‍तींच्या संपर्कात राहण्याने जे रोग होतात, ते संसर्गज होत. 

उपसर्गज रोगांनाच आयुर्वेदात औपसर्गिक रोग असेही म्हटलेले आहे. औपसर्गिक रोगांची उदाहरणे सुश्रुतसंहितेत याप्रमाणे दिलेली आहेत,

कुष्ठं ज्वरश्‍च शोषश्‍च नेत्राभिष्यंद एव च ।
औपसर्गिकरोगाश्‍च संक्रामन्ति नरान्नरम्‌ ।।
...सुश्रुत निदानस्थान

त्वचारोग, ताप, शोष (क्षयरोग), डोळे येणे वगैरे रोग एका व्यक्‍तीकडून दुसऱ्या व्यक्‍तीकडे संक्रमित होत असल्याने ते औपसर्गिक होत.

 वारंवार शरीरस्पर्श होण्याने, रुग्ण व्यक्‍तीच्या निःश्वासाच्या संपर्कात येण्याने, सहभोजन करण्याने, एका शय्येवर झोपण्याने, एका आसनावर बसण्याने, दुसऱ्या व्यक्‍तीचे कपडे, माळा, लेप वगैरे गोष्टी धारण करण्याने, रोगग्रस्त व्यक्‍तीसह मैथुन करण्याने असे रोग संक्रमित होऊ शकतात.

संसर्गज रोगाचे निदान म्हणजे नेमके कारण समजणे त्यामानाने अवघड असते. कित्येकदा कारण समजते, पण उपचार माहिती नसतात किंवा केलेल्या उपचारांचा नेमका किती व कधी उपयोग होईल हे निश्‍चितपणे सांगता येत नाही. आधुनिक विज्ञानात जीवाणू, विषाणू सांगितले आहेत त्यापैकी विषाणू म्हणजे प्रत्येक वेळा वेगळे रूप धारण करून येणाऱ्या सूक्ष्म जंतूंना आयुर्वेदात राक्षस, भूत, पिशाच वगैरे शब्दात वर्णन केलेले आहे असे म्हणता येते. उपसर्गज रोगांच्या लक्षणांची व्याप्ती फार मोठी असते. 

घसादुखी, सर्दी, डोळे येणे, अशा साध्या त्रासांपासून ते ताप येणे (फ्लू, मलेरिया, टायफॉइड  वगैरे विविध रोग यात अंतर्भूत होतात), कांजिण्या, प्लेग, विशिष्ट प्रकारची कावीळ, कॉलरा, पोलिओ असे अनेक संसर्गजन्य रोग असतात. चिकन गुनिया, मॅड काऊ डिसीझ, बर्ड फ्लू, स्वाईन फ्लू वगैरे रोगही संसर्गजन्य असतात. मनुष्याप्रमाणे प्राण्यांना, वनस्पतींनासुद्धा अशाप्रकारे काही विशिष्ट संसर्ग होऊ शकतात

वातावरणात फार मोठा बदल हा सहसा या रोगांना पोषक असतो म्हणजे दिवसा ऊन, रात्री कडक थंडी किंवा उष्णता व दमटपणा यांचे एकत्रीकरण हे या सूक्ष्म जीवजंतू फोफावण्यास साहायक ठरते. याशिवाय प्रतिकारशक्‍ती, वाढता ताण, अनैसर्गिक व्यवहार, अशक्‍त धातू, मंदावलेला अग्नी, अशुद्धता या गोष्टी संसर्गज, उपसर्गज रोगांना आमंत्रण देणाऱ्या ठरतात. इतर कोणत्याही रोगाप्रमाणे हे रोग होऊ नयेत यासाठी प्रयत्न करणे सर्वांत चांगले असते. या दृष्टीने पुढील उपाय सुचवता येतील. 

 पिण्याचे पाणी गाळून घेतलेले तर असावेच, पण पंधरा-वीस मिनिटांसाठी व्यवस्थित उकळलेले असावे. पाणी उकळताना त्यात वाळा, चंदनासारखी सुगंधी द्रव्ये टाकल्यास ते अधिक निर्जंतुक होण्यास हातभार लागतो.   शिळे, उघडे राहिलेले पाणी पिणे टाळणे. 

 घरामध्ये, शक्‍य असल्यास घराच्या आसपासही धूप करणे. घरात सकाळ, संध्याकाळ देवासमोर दिवा लावणे, सुगंधी फूल वाहून उदबत्ती लावणे ही प्रथा धार्मिक वा अध्यात्मिक स्वरूपाची वाटली तरी यामागे वातावरण शुद्ध होणे, आसमंतातील जीवजंतूंचा व दुष्ट शक्‍तींचा नाश होणे हाही उद्देश असतो. हा उद्देश सफल होण्यासाठी खऱ्या साजूक तुपाचा दिवा, नैसर्गिक द्रव्यांपासून बनविलेली उदबत्ती जाळायला हवी. तीक्ष्ण रासायनिक द्रव्यांपासून बनविलेल्या अनैसर्गिक सुगंधी उदबत्त्यांमुळे जीवजंतूंचा, साथीच्या रोगांचा प्रतिबंध होणे तर दूरच, उलट शिंका वा दम्याचा त्रासही होऊ शकतो. पेटत्या निखाऱ्यावर गुग्गुळ, लाख, कापूर, कडुनिंब, वेखंड वगैरे द्रव्ये किंवा अनेक उत्तमोत्तम जंतुनाशक वनस्पतीद्रव्यांपासून तयार केलेले ‘संतुलन प्युरिफायर’ धूप मिश्रण जाळणेही उत्तम होय.

तुळस, कडुनिंब वगैरे झाडे घराच्या आसपास लावण्याने वातावरण शुद्ध राहून संक्रमणापासून दूर राहणे शक्‍य होते.  

अन्न हेही अत्यंत संवेदनशील असते. उघड्यावरचे, नीट स्वच्छता न ठेवता बनविलेले अन्न खाणे म्हणजे साथीच्या रोगांना आमंत्रण देण्यासारखेच आहे.

कपडे स्वच्छ, नीट धुतलेले, नीट वाळलेले असावेत. दमट कपडे घातल्याने, कुबट वास येणारे कपडे घातल्याने शरीराला जंतुसंसर्ग सहज होऊ शकतो. 

बाहेरून घरात आल्यावर हात-पाय अवश्‍य धुवावेत. बूट, चपला घातलेल्या असल्या तरी पायांवर पाणी अवश्‍य घ्यायला हवे. खाण्यापूर्वी हात व्यवस्थित धुवायला हवेत. 

स्त्रियांना मासिक पाळीच्या काळात नीट स्वच्छता पाळायला हवी. बाळंतपणानंतरही धुरी वगैरे नियमित घ्यायला हवी. अशा अवस्थेत साथीच्या रोगांचा त्रास लवकर होऊ शकतो.

वातशामक सुगंधी द्रव्यांनी सिद्ध तेलाचा अभ्यंग करणे, सुगंधी, जंतुनाशक द्रव्यांपासून बनविलेल्या उटण्याने अंघोळ करणे, अंघोळीनंतर सुगंधी उटी लावणे या आयुर्वेदाने सांगितलेल्या गोष्टी म्हणजे एक प्रकारचे जंतुसंरक्षक कवचच असते. साथीचे होऊ नयेत व फैलावू नयेत यासाठी वैयक्‍तिक पातळीवर हे उपाय योजणे उत्तम होय.

असे संसर्गजन्य रोग पसरू नयेत, आसमंतातील विषद्रव्यांचा नाश व्हावा यासाठी आयुर्वेदात विशिष्ट अगद तयार करायला सांगितले आहेत. हे अगद सेवन करण्यास तर उत्तम असतातच, पण गावातील नगारे, पताका, तोरणे वगैरेंवर यांचा लेप लावावा असे सांगितले आहे. 

अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत्‌ पताकां तोरणानि च ।
श्रवणाद्दर्शनाद्‌ स्पर्शात्‌ विषात्‌ संप्रातमुच्यते ।।

लेप लावून नगारा वाजवला की त्याच्या नादामार्फत, लेपयुक्‍त पताकांच्या नुसत्या दर्शनाने आणि लेप लावलेल्या तोरणांच्या स्पर्शाने विषद्रव्य नष्ट होतात असे सुश्रुत संहितेत सांगितलेले आहे. क्षारागद नावाचा अगद धावडा, राळ, शिरीष, तिनिश, पळस, कडुनिंब, पाटला, पांगारा, आम्र, उंबर, मदनफळ, अर्जुन, श्‍लेष्मातक, अंकोळ, आवळा, बहावा, कूटज, शमी, कवठ, आपटा, रुई, करंज, निवडुंग, बिब्बा, टेंटू, ज्येष्ठमध, शेवगा, साग, मूर्वा, भूर्जवृक्ष, लोध्र, कोकिलाक्ष, खैर या वृक्षांच्या क्षारापासून, सुवर्ण वगैरे सप्तधातूंच्या भस्मांपासून व पिपळमूळ, तांदुळजा, दालचिनी, पुत्रंजीवी, हळद, वेखंड वगैरे वनस्पती चूर्णांपासून क्षारपाक विधीने सिद्ध करून तयार केलेला असतो. काही विशिष्ट अगद (विषनाशक, जंतुनाशक द्रव्यांपासून बनविलेला योग) उदा. महागन्धहस्ती अगद नुसता घरात ठेवण्याने दुष्ट जीवजंतूंचा प्रवेश होण्यास प्रतिबंध होतो असेही संदर्भ आयुर्वेदाच्या ग्रंथात सापडतात. 

रोगाची साथ आली की रोगग्रस्त व्यक्‍तीला तर औषध घेणे भाग असतेच, तसेच रोग होऊ नये म्हणून इतरांनाही प्रतिबंधात्मक औषधे घेता येतात. उदा. डोळे येण्याची साथ येते तेव्हा त्रास होण्याअगोदरच डोळे त्रिफळ्याच्या पाण्याने धुता येतात. सकाळ संध्याकाळ डोळ्यांवर गार पाण्याचे हबके मारता येतात. डोळ्यांची ताकद वाढविण्याच्या दृष्टीने त्रिफळा-मध-तुपाचे मिश्रण घेण्याचाही फायदा होतो. सर्दी-ताप वगैरेची साथ असेल तर सितोपलादीसारखे चूर्ण अगोदरपासून घेता येते; तुळशी, गवती चहा, आले, पुदिना वगैरे द्रव्यांपासून बनवलेला काढा घेता येतो. जुलाबाची साथ आली असताना जेवणापूर्वी आल्या-लिंबाचा रस घेता येतो, संजीवनी गुटी, लवणभास्कर चूर्ण, कुटजघनवटी वगैरे औषधी योगांनी पचनसंस्थेची प्रतिकारशक्‍ती वाढवता येते. 

स्वाइन फ्लूच्या प्रतिबंधासाठी...
सध्या महाराष्ट्रात बऱ्याच ठिकाणी स्वाइन फ्लूची लागण झालेली समजते. यावर प्रतिबंधात्मक म्हणून आणि निदान झालेले असले तरी इतर उपचारांच्या बरोबरीने पुढील काढा करून घेता येतो. गुळवेल, सुंठ, पर्पटक, काडेचिराइत, बृहती, कंटकारी, धणे, हळद व तुळस या नऊ गोष्टी समप्रमाणात एकत्र करून ठेवाव्या. यातील २५ ग्रॅम मिश्रणात चार कप पाणी टाकून ते अर्धा कप उरेपर्यंत उकळावे व गाळून घेऊन तयार झालेला काढा घ्यावा. प्रतिबंधात्मक म्हणून काढा घ्यायचा असला तर तो निम्म्या प्रमाणात घ्यावा व दिवसातून एकदा घ्यावा. मात्र रोगाचे निदान झाले असेल तर पूर्ण प्रमाणात व दिवसातून दोनदा घ्यावा. अशा प्रकारे संसर्गजन्य रोग होऊ नयेत म्हणून काळजी घेणे सर्वांत चांगले, तरीही तब्येतीकडे लक्ष ठेवणे, वेळेवर निदान करून योग्य उपचार घेणे, इतरांना संसर्ग होणार नाही यासाठी दक्ष राहणे हे उत्तम होय.

News Item ID: 
558-news_story-1549633879
Mobile Device Headline: 
संसर्गजन्य रोग
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

वातावरणात फार मोठा बदल हा सहसा या रोगांना पोषक असतो म्हणजे दिवसा ऊन, रात्री कडक थंडी किंवा उष्णता व दमटपणा यांचे एकत्रीकरण हे या सूक्ष्म जीवजंतू फोफावण्यास साहायक ठरते. याशिवाय प्रतिकारशक्‍ती, वाढता ताण, अनैसर्गिक व्यवहार, अशक्‍त धातू, मंदावलेला अग्नी, अशुद्धता या गोष्टी संसर्गज, उपसर्गज रोगांना आमंत्रण देणाऱ्या ठरतात. इतर कोणत्याही रोगाप्रमाणे हे रोग होऊ नयेत यासाठी प्रयत्न करणे सर्वांत चांगले असते. 

‘जंतुसंसर्ग’ किंवा ‘इन्फेक्‍शन’ हा शब्द सर्वांच्या परिचयाचा झाला आहे. याचे कारण असे की खरोखरच जगात सर्वदूर नवीन नवीन नवीन प्रकारचे जंतुसंसर्ग होण्याचे प्रमाण वाढते आहे. या जंतूंचे नाव सहसा निरनिराळे असते. तो पहिल्यांदा कुठे सापडला, तो कसा पसरतो, त्याची लक्षणे काय असतात याची माहिती मिळू शकते. मात्र त्यावर निश्‍चित असा इलाज सहसा नसतो. चिकनगुनिया, इबोला, झिका, निपाह, स्वाईन फ्लू, अशी बरीचशी नावे आपण ऐकत असतो, वाचत असतो. नेमके उपचार नसल्याने या प्रकारच्या संसर्गाची सर्वांनाच धास्ती असते. आणि मग मनात प्रश्न येतो, आयुर्वेदात यासारख्या रोगांबद्दल काही सांगितले आहे का? 

उपसर्गज आणि संसर्गज असे रोगांचे मुख्य दोन प्रकार आयुर्वेदात सांगितले आहेत. हे दोन्ही एका व्यक्‍तीकडून दुसऱ्या व्यक्‍तीकडे संक्रामित होत असतात. 

उपसर्गजा ज्वरादिरोगपीडितजनसंपर्काद्‌ भवन्ति, संसर्गजाश्‍च देवादिद्रोहकजनसंपर्कात्‌ भवन्ति ।

... सुश्रुतसंहिता डल्हण टीका

ज्वरादी रोग झालेल्या व्यक्‍तीच्या संपर्कात आल्याने जे रोग होतात ते उपसर्गज रोग होत; तर देव, गुरु वगैरे पूज्य व्यक्‍तींचा अनादर करणाऱ्या व्यक्‍तींच्या संपर्कात राहण्याने जे रोग होतात, ते संसर्गज होत. 

उपसर्गज रोगांनाच आयुर्वेदात औपसर्गिक रोग असेही म्हटलेले आहे. औपसर्गिक रोगांची उदाहरणे सुश्रुतसंहितेत याप्रमाणे दिलेली आहेत,

कुष्ठं ज्वरश्‍च शोषश्‍च नेत्राभिष्यंद एव च ।
औपसर्गिकरोगाश्‍च संक्रामन्ति नरान्नरम्‌ ।।
...सुश्रुत निदानस्थान

त्वचारोग, ताप, शोष (क्षयरोग), डोळे येणे वगैरे रोग एका व्यक्‍तीकडून दुसऱ्या व्यक्‍तीकडे संक्रमित होत असल्याने ते औपसर्गिक होत.

 वारंवार शरीरस्पर्श होण्याने, रुग्ण व्यक्‍तीच्या निःश्वासाच्या संपर्कात येण्याने, सहभोजन करण्याने, एका शय्येवर झोपण्याने, एका आसनावर बसण्याने, दुसऱ्या व्यक्‍तीचे कपडे, माळा, लेप वगैरे गोष्टी धारण करण्याने, रोगग्रस्त व्यक्‍तीसह मैथुन करण्याने असे रोग संक्रमित होऊ शकतात.

संसर्गज रोगाचे निदान म्हणजे नेमके कारण समजणे त्यामानाने अवघड असते. कित्येकदा कारण समजते, पण उपचार माहिती नसतात किंवा केलेल्या उपचारांचा नेमका किती व कधी उपयोग होईल हे निश्‍चितपणे सांगता येत नाही. आधुनिक विज्ञानात जीवाणू, विषाणू सांगितले आहेत त्यापैकी विषाणू म्हणजे प्रत्येक वेळा वेगळे रूप धारण करून येणाऱ्या सूक्ष्म जंतूंना आयुर्वेदात राक्षस, भूत, पिशाच वगैरे शब्दात वर्णन केलेले आहे असे म्हणता येते. उपसर्गज रोगांच्या लक्षणांची व्याप्ती फार मोठी असते. 

घसादुखी, सर्दी, डोळे येणे, अशा साध्या त्रासांपासून ते ताप येणे (फ्लू, मलेरिया, टायफॉइड  वगैरे विविध रोग यात अंतर्भूत होतात), कांजिण्या, प्लेग, विशिष्ट प्रकारची कावीळ, कॉलरा, पोलिओ असे अनेक संसर्गजन्य रोग असतात. चिकन गुनिया, मॅड काऊ डिसीझ, बर्ड फ्लू, स्वाईन फ्लू वगैरे रोगही संसर्गजन्य असतात. मनुष्याप्रमाणे प्राण्यांना, वनस्पतींनासुद्धा अशाप्रकारे काही विशिष्ट संसर्ग होऊ शकतात

वातावरणात फार मोठा बदल हा सहसा या रोगांना पोषक असतो म्हणजे दिवसा ऊन, रात्री कडक थंडी किंवा उष्णता व दमटपणा यांचे एकत्रीकरण हे या सूक्ष्म जीवजंतू फोफावण्यास साहायक ठरते. याशिवाय प्रतिकारशक्‍ती, वाढता ताण, अनैसर्गिक व्यवहार, अशक्‍त धातू, मंदावलेला अग्नी, अशुद्धता या गोष्टी संसर्गज, उपसर्गज रोगांना आमंत्रण देणाऱ्या ठरतात. इतर कोणत्याही रोगाप्रमाणे हे रोग होऊ नयेत यासाठी प्रयत्न करणे सर्वांत चांगले असते. या दृष्टीने पुढील उपाय सुचवता येतील. 

 पिण्याचे पाणी गाळून घेतलेले तर असावेच, पण पंधरा-वीस मिनिटांसाठी व्यवस्थित उकळलेले असावे. पाणी उकळताना त्यात वाळा, चंदनासारखी सुगंधी द्रव्ये टाकल्यास ते अधिक निर्जंतुक होण्यास हातभार लागतो.   शिळे, उघडे राहिलेले पाणी पिणे टाळणे. 

 घरामध्ये, शक्‍य असल्यास घराच्या आसपासही धूप करणे. घरात सकाळ, संध्याकाळ देवासमोर दिवा लावणे, सुगंधी फूल वाहून उदबत्ती लावणे ही प्रथा धार्मिक वा अध्यात्मिक स्वरूपाची वाटली तरी यामागे वातावरण शुद्ध होणे, आसमंतातील जीवजंतूंचा व दुष्ट शक्‍तींचा नाश होणे हाही उद्देश असतो. हा उद्देश सफल होण्यासाठी खऱ्या साजूक तुपाचा दिवा, नैसर्गिक द्रव्यांपासून बनविलेली उदबत्ती जाळायला हवी. तीक्ष्ण रासायनिक द्रव्यांपासून बनविलेल्या अनैसर्गिक सुगंधी उदबत्त्यांमुळे जीवजंतूंचा, साथीच्या रोगांचा प्रतिबंध होणे तर दूरच, उलट शिंका वा दम्याचा त्रासही होऊ शकतो. पेटत्या निखाऱ्यावर गुग्गुळ, लाख, कापूर, कडुनिंब, वेखंड वगैरे द्रव्ये किंवा अनेक उत्तमोत्तम जंतुनाशक वनस्पतीद्रव्यांपासून तयार केलेले ‘संतुलन प्युरिफायर’ धूप मिश्रण जाळणेही उत्तम होय.

तुळस, कडुनिंब वगैरे झाडे घराच्या आसपास लावण्याने वातावरण शुद्ध राहून संक्रमणापासून दूर राहणे शक्‍य होते.  

अन्न हेही अत्यंत संवेदनशील असते. उघड्यावरचे, नीट स्वच्छता न ठेवता बनविलेले अन्न खाणे म्हणजे साथीच्या रोगांना आमंत्रण देण्यासारखेच आहे.

कपडे स्वच्छ, नीट धुतलेले, नीट वाळलेले असावेत. दमट कपडे घातल्याने, कुबट वास येणारे कपडे घातल्याने शरीराला जंतुसंसर्ग सहज होऊ शकतो. 

बाहेरून घरात आल्यावर हात-पाय अवश्‍य धुवावेत. बूट, चपला घातलेल्या असल्या तरी पायांवर पाणी अवश्‍य घ्यायला हवे. खाण्यापूर्वी हात व्यवस्थित धुवायला हवेत. 

स्त्रियांना मासिक पाळीच्या काळात नीट स्वच्छता पाळायला हवी. बाळंतपणानंतरही धुरी वगैरे नियमित घ्यायला हवी. अशा अवस्थेत साथीच्या रोगांचा त्रास लवकर होऊ शकतो.

वातशामक सुगंधी द्रव्यांनी सिद्ध तेलाचा अभ्यंग करणे, सुगंधी, जंतुनाशक द्रव्यांपासून बनविलेल्या उटण्याने अंघोळ करणे, अंघोळीनंतर सुगंधी उटी लावणे या आयुर्वेदाने सांगितलेल्या गोष्टी म्हणजे एक प्रकारचे जंतुसंरक्षक कवचच असते. साथीचे होऊ नयेत व फैलावू नयेत यासाठी वैयक्‍तिक पातळीवर हे उपाय योजणे उत्तम होय.

असे संसर्गजन्य रोग पसरू नयेत, आसमंतातील विषद्रव्यांचा नाश व्हावा यासाठी आयुर्वेदात विशिष्ट अगद तयार करायला सांगितले आहेत. हे अगद सेवन करण्यास तर उत्तम असतातच, पण गावातील नगारे, पताका, तोरणे वगैरेंवर यांचा लेप लावावा असे सांगितले आहे. 

अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत्‌ पताकां तोरणानि च ।
श्रवणाद्दर्शनाद्‌ स्पर्शात्‌ विषात्‌ संप्रातमुच्यते ।।

लेप लावून नगारा वाजवला की त्याच्या नादामार्फत, लेपयुक्‍त पताकांच्या नुसत्या दर्शनाने आणि लेप लावलेल्या तोरणांच्या स्पर्शाने विषद्रव्य नष्ट होतात असे सुश्रुत संहितेत सांगितलेले आहे. क्षारागद नावाचा अगद धावडा, राळ, शिरीष, तिनिश, पळस, कडुनिंब, पाटला, पांगारा, आम्र, उंबर, मदनफळ, अर्जुन, श्‍लेष्मातक, अंकोळ, आवळा, बहावा, कूटज, शमी, कवठ, आपटा, रुई, करंज, निवडुंग, बिब्बा, टेंटू, ज्येष्ठमध, शेवगा, साग, मूर्वा, भूर्जवृक्ष, लोध्र, कोकिलाक्ष, खैर या वृक्षांच्या क्षारापासून, सुवर्ण वगैरे सप्तधातूंच्या भस्मांपासून व पिपळमूळ, तांदुळजा, दालचिनी, पुत्रंजीवी, हळद, वेखंड वगैरे वनस्पती चूर्णांपासून क्षारपाक विधीने सिद्ध करून तयार केलेला असतो. काही विशिष्ट अगद (विषनाशक, जंतुनाशक द्रव्यांपासून बनविलेला योग) उदा. महागन्धहस्ती अगद नुसता घरात ठेवण्याने दुष्ट जीवजंतूंचा प्रवेश होण्यास प्रतिबंध होतो असेही संदर्भ आयुर्वेदाच्या ग्रंथात सापडतात. 

रोगाची साथ आली की रोगग्रस्त व्यक्‍तीला तर औषध घेणे भाग असतेच, तसेच रोग होऊ नये म्हणून इतरांनाही प्रतिबंधात्मक औषधे घेता येतात. उदा. डोळे येण्याची साथ येते तेव्हा त्रास होण्याअगोदरच डोळे त्रिफळ्याच्या पाण्याने धुता येतात. सकाळ संध्याकाळ डोळ्यांवर गार पाण्याचे हबके मारता येतात. डोळ्यांची ताकद वाढविण्याच्या दृष्टीने त्रिफळा-मध-तुपाचे मिश्रण घेण्याचाही फायदा होतो. सर्दी-ताप वगैरेची साथ असेल तर सितोपलादीसारखे चूर्ण अगोदरपासून घेता येते; तुळशी, गवती चहा, आले, पुदिना वगैरे द्रव्यांपासून बनवलेला काढा घेता येतो. जुलाबाची साथ आली असताना जेवणापूर्वी आल्या-लिंबाचा रस घेता येतो, संजीवनी गुटी, लवणभास्कर चूर्ण, कुटजघनवटी वगैरे औषधी योगांनी पचनसंस्थेची प्रतिकारशक्‍ती वाढवता येते. 

स्वाइन फ्लूच्या प्रतिबंधासाठी...
सध्या महाराष्ट्रात बऱ्याच ठिकाणी स्वाइन फ्लूची लागण झालेली समजते. यावर प्रतिबंधात्मक म्हणून आणि निदान झालेले असले तरी इतर उपचारांच्या बरोबरीने पुढील काढा करून घेता येतो. गुळवेल, सुंठ, पर्पटक, काडेचिराइत, बृहती, कंटकारी, धणे, हळद व तुळस या नऊ गोष्टी समप्रमाणात एकत्र करून ठेवाव्या. यातील २५ ग्रॅम मिश्रणात चार कप पाणी टाकून ते अर्धा कप उरेपर्यंत उकळावे व गाळून घेऊन तयार झालेला काढा घ्यावा. प्रतिबंधात्मक म्हणून काढा घ्यायचा असला तर तो निम्म्या प्रमाणात घ्यावा व दिवसातून एकदा घ्यावा. मात्र रोगाचे निदान झाले असेल तर पूर्ण प्रमाणात व दिवसातून दोनदा घ्यावा. अशा प्रकारे संसर्गजन्य रोग होऊ नयेत म्हणून काळजी घेणे सर्वांत चांगले, तरीही तब्येतीकडे लक्ष ठेवणे, वेळेवर निदान करून योग्य उपचार घेणे, इतरांना संसर्ग होणार नाही यासाठी दक्ष राहणे हे उत्तम होय.

Vertical Image: 
English Headline: 
Infectious diseases
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
फॅमिली डॉक्टर, डॉ. श्री बालाजी तांबे, स्वाईन फ्लू
Twitter Publish: 

प्रश्नोत्तरे

माझे वय ४६ आहे. मला पाच वर्षांपासून मधुमेह आहे. मधुमेह झाल्यापासून माझी दृष्टी कमजोर झाली आहे. सध्या डोळे लाल होतात. मधुमेहासाठी मी एक गोळी डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने घेतो. तरी आयुर्वेदिक औषध सुचवावे ही विनंती.
- भास्कर भिसे

उत्तर -  मधुमेहावर फक्‍त रक्‍तशर्करा नियंत्रणात ठेवण्यासाठी औषध घेणे पुरेसे ठरत नाही, तर शरीरधातूंची झीज होऊ नये यासाठी बरोबरीने प्रयत्न करणे भाग असते. आयुर्वेदाच्या मदतीने या दोन्ही गोष्टी साध्य करता येतात. वैद्यांच्या सल्ल्याने प्रकृतीनुरूप आणि मधुमेहाची संप्राप्ती मोडणारी औषधे सुरू करणे श्रेयस्कर. बरोबरीने डोळ्यांच्या शक्‍तीसाठी व आरोग्यासाठी ‘संतुलन सुनयन घृत’ घेण्याचा उपयोग होईल, नियमित पादाभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल. रात्री झोपण्यापूर्वी एक चमचा त्रिफळा, एक चमचा मध व अर्धा चमचा तूप हे मिश्रण घेण्याचाही फायदा होईल. मधुमेहामुळे इतर महत्त्वाच्या अवयवांवर दुष्परिणाम होऊ नये यासाठी तसेच मूळ मधुमेह आटोक्‍यात राहावा यासाठी पंचकर्म करून घेणे उत्तम असते. या दृष्टीने  २२ दिवसांचे संतुलन पंचकर्म, त्यात शरीरशुद्धीच्या बरोबरीने नेत्रबस्ती करून घेण्याचा फायदा होईल.

माझ्या आईचे वय ५० वर्षे असून एक वर्षापूर्वी तिची रजोनिवृत्ती झाली. मात्र तिला हवामान थंड असूनही खूप गरम होते. घामही खूप येतो. यामुळे तिची मानसिकता अस्वस्थ राहते. हे सर्व कशामुळे? यावर काय उपाय करावा?
- सुरनीस
उत्तर -
रजोनिवृत्ती झाली तरी त्यापाठोपाठ होणारे स्त्रीसंतुलनातील बदल हे याप्रकारच्या त्रासाला कारणीभूत असतात. हा बदल सहजतेने व्हावा यासाठी ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू, ‘संतुलन शक्‍ती धुपा’ची धुरी यांचा वापर करता येईल. बरोबरीने चंद्रप्रभा, कामदुधा, ‘कॅल्सिसॅन’, ‘सॅनरोझ’ रसायन घेण्याचा उपयोग होईल. अनुलोम-विलोम हा प्राणायाम, सकाळ-संध्याकाळ पाच-पाच मिनिटांसाठी ज्योतिध्यान, ‘संतुलन अमृत क्रिया’ याप्रकारे योग करण्याचाही फायदा होईल. स्त्रीसंतुलनाला मदत होण्यासाठी विशेष स्तोत्र-मंत्ररचना, वीणावादन वगैरेंचा समावेश असणारी ‘स्त्री-संतुलन’ ही सीडी ऐकण्याचाही उपयोग होईल. 

माझ्या आईला चालताना व उभे राहताना खूप त्रास होतो. गुडघे व पाय दुखतात. तिचे वय ६५ वर्षे आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे.
- भूपेंद्र चौधरी
उत्तर -
 वय वाढले तरी त्यामुळे शरीराच्या ताकदीवर व आरोग्यावर दुष्परिणाम होऊ नये यासाठी शास्त्रशुद्ध पंचकर्म हा उत्तम व अनुभवाचा उपाय आहे. तेव्हा वातदोष कमी होण्यासाठी तसेच शरीरशक्‍ती सुधारण्यासाठी मृदू विरेचन, बस्ती, त्याआधी स्नेहन-स्वेदन-घृतपान हे उपचार करून घेणे सर्वांत चांगले. तत्पूर्वी आईला ‘संतुलन वातबल’ गोळ्या तसेच ‘कॅल्सिसॅन’ गोळ्या देता येतील. गुडघ्यांना संतुलनचे ‘शांती सिद्ध तेल’ आणि पायांना खरे, तर संपूर्ण अंगाला ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. दूध, खसखस, बदाम, घरी बनविलेले साजूक तूप, डिंकाचे लाडू यांचा आहारात समावेश असू द्यावा. वातूळ अन्न टाळावे हे चांगले.  

प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपण जे मोलाचे मार्गदर्शन करता त्याचा आम्हाला नेहमीच फायदा होतो. प्रश्न असा आहे की, माझा मुलगा २२ वर्षांचा आहे. लहानपणी त्याला बालदमा होता, नंतरही इन्हेलर घ्यावा लागत असतो. बारावीत असताना त्याच्या पांढऱ्या पेशी कमी झाल्या होत्या. सततच्या गोळ्या-औषधांमुळे त्याची प्रतिकारशक्‍ती खूप कमी झाली आहे. त्याला खूप अशक्‍तता जाणवते. कृपया मार्गदर्शन करावे.
श्रद्धा
उत्तर -  
मुलाला अनेक वर्षांपासून दम्याचा त्रास आहे. तो फक्‍त नियंत्रणात ठेवण्यापेक्षा मुळापासून बरा कसा होईल हे पाहणे, त्यादृष्टीने योग्य ते प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. यादृष्टीने मुलाला वैद्यांच्या सल्ल्याने श्वासकुठार, ज्वरांकुश, संतुलनचे ‘प्राणसॅनयोग’ हे चूर्ण मधाबरोबर देण्याचा उपयोग होईल. अशक्‍तपणा कमी होण्यासाठी संपूर्ण अंगाला नियमित अभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल. आठवड्यातून दोन-तीन वेळा छाती-पाठीला अगोदर ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेल’ लावून नंतर रुईच्या पानांचा शेक करण्याचा उपयोग होईल. सकाळ-संध्याकाळ ‘ब्राँकोसॅन सिरप’ घेण्याचाही फायदा होईल. प्रतिकारशक्‍ती चांगली राहावी, याशिवाय फुप्फुसांची कार्यक्षमता सुधारावी यासाठी ‘सॅन रोझ’ रसायन सकाळ-संध्याकाळ घेणे, प्यायचे पाणी उकळून घेतलेले असणे, शक्‍य असल्यास सुवर्णसिद्ध करून घेणे हे सुद्धा उत्तम.

माझ्या मुलाचे दोन्ही पाय व्हेरिकोज व्हेन्समुळे भरले होते, काळेही पडले होते. ‘फॅमिली डॉक्‍टर’मध्ये वाचून मी मुलाला सकाळ-संध्याकाळ सुवर्णसिद्धजल द्यायला सुरुवात केली, तर एका महिन्यात शिरा पूर्ववत झाल्या, काळा रंग फिका पडू  लागला. माझ्या एका मित्रालाही व्हेरिकोज व्हेन्समुळे पायावर जखमा झाल्या होत्या, त्यांनाही खूप चांगला गुण आला. महिन्याभरात एका पायाची जखम पूर्ण भरून आली, बॅंडेज करण्याचाही आवश्‍यकता राहिली नाही. सुवर्णसिद्धजल दीर्घकाळ घेतले तर चालते का?
डॉ. कुलकर्णी
उत्तर -
 सुवर्णसिद्धजल कायम घेतले तरी उत्तमच असते. सुवर्ण रसायनांनी युक्‍त असल्याने त्याचे इतर कोणतेही दुष्परिणाम नाहीत. रोगप्रतिकारशक्‍ती चांगली राहावी, हृदय, मेंदू वगैरे महत्त्वाच्या अवयवांचे आरोग्य उत्तम राहावे, रक्‍ताभिसरणाला मदत मिळावी म्हणून सुवर्णासारखे दुसरे औषध नाही. याच्याबरोबरच संतुलनचे ‘जलसंतुलन’ वापरण्याचेही अनेक फायदे मिळतात. व्हेरिकोज व्हेन्सवर असाच एक प्रभावी उपाय म्हणजे पायांना खालून वर या दिशेने हलक्‍या हाताने अभ्यंग करणे. व्हेरिकोज व्हेन्सची सुरुवात होते आहे असे लक्षात आले की, लगेचच पायांना ‘संतुलन अभ्यंग खोबरेल सिद्ध तेल’ लावण्याची सुरुवात केली तर त्रास वाढत नाही, उलट व्हेन्स पुन्हा पूर्ववत होतात असा अनेकांचा अनुभव आहे. जखमा असतील तर प्रथम त्या भरून आणण्यासाठी उपाय करावे लागतात, नंतर अभ्यंगाच्या साहाय्याने चांगली सुधारणा होऊ शकते.

News Item ID: 
558-news_story-1549633162
Mobile Device Headline: 
प्रश्नोत्तरे
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

माझे वय ४६ आहे. मला पाच वर्षांपासून मधुमेह आहे. मधुमेह झाल्यापासून माझी दृष्टी कमजोर झाली आहे. सध्या डोळे लाल होतात. मधुमेहासाठी मी एक गोळी डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने घेतो. तरी आयुर्वेदिक औषध सुचवावे ही विनंती.
- भास्कर भिसे

उत्तर -  मधुमेहावर फक्‍त रक्‍तशर्करा नियंत्रणात ठेवण्यासाठी औषध घेणे पुरेसे ठरत नाही, तर शरीरधातूंची झीज होऊ नये यासाठी बरोबरीने प्रयत्न करणे भाग असते. आयुर्वेदाच्या मदतीने या दोन्ही गोष्टी साध्य करता येतात. वैद्यांच्या सल्ल्याने प्रकृतीनुरूप आणि मधुमेहाची संप्राप्ती मोडणारी औषधे सुरू करणे श्रेयस्कर. बरोबरीने डोळ्यांच्या शक्‍तीसाठी व आरोग्यासाठी ‘संतुलन सुनयन घृत’ घेण्याचा उपयोग होईल, नियमित पादाभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल. रात्री झोपण्यापूर्वी एक चमचा त्रिफळा, एक चमचा मध व अर्धा चमचा तूप हे मिश्रण घेण्याचाही फायदा होईल. मधुमेहामुळे इतर महत्त्वाच्या अवयवांवर दुष्परिणाम होऊ नये यासाठी तसेच मूळ मधुमेह आटोक्‍यात राहावा यासाठी पंचकर्म करून घेणे उत्तम असते. या दृष्टीने  २२ दिवसांचे संतुलन पंचकर्म, त्यात शरीरशुद्धीच्या बरोबरीने नेत्रबस्ती करून घेण्याचा फायदा होईल.

माझ्या आईचे वय ५० वर्षे असून एक वर्षापूर्वी तिची रजोनिवृत्ती झाली. मात्र तिला हवामान थंड असूनही खूप गरम होते. घामही खूप येतो. यामुळे तिची मानसिकता अस्वस्थ राहते. हे सर्व कशामुळे? यावर काय उपाय करावा?
- सुरनीस
उत्तर -
रजोनिवृत्ती झाली तरी त्यापाठोपाठ होणारे स्त्रीसंतुलनातील बदल हे याप्रकारच्या त्रासाला कारणीभूत असतात. हा बदल सहजतेने व्हावा यासाठी ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू, ‘संतुलन शक्‍ती धुपा’ची धुरी यांचा वापर करता येईल. बरोबरीने चंद्रप्रभा, कामदुधा, ‘कॅल्सिसॅन’, ‘सॅनरोझ’ रसायन घेण्याचा उपयोग होईल. अनुलोम-विलोम हा प्राणायाम, सकाळ-संध्याकाळ पाच-पाच मिनिटांसाठी ज्योतिध्यान, ‘संतुलन अमृत क्रिया’ याप्रकारे योग करण्याचाही फायदा होईल. स्त्रीसंतुलनाला मदत होण्यासाठी विशेष स्तोत्र-मंत्ररचना, वीणावादन वगैरेंचा समावेश असणारी ‘स्त्री-संतुलन’ ही सीडी ऐकण्याचाही उपयोग होईल. 

माझ्या आईला चालताना व उभे राहताना खूप त्रास होतो. गुडघे व पाय दुखतात. तिचे वय ६५ वर्षे आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे.
- भूपेंद्र चौधरी
उत्तर -
 वय वाढले तरी त्यामुळे शरीराच्या ताकदीवर व आरोग्यावर दुष्परिणाम होऊ नये यासाठी शास्त्रशुद्ध पंचकर्म हा उत्तम व अनुभवाचा उपाय आहे. तेव्हा वातदोष कमी होण्यासाठी तसेच शरीरशक्‍ती सुधारण्यासाठी मृदू विरेचन, बस्ती, त्याआधी स्नेहन-स्वेदन-घृतपान हे उपचार करून घेणे सर्वांत चांगले. तत्पूर्वी आईला ‘संतुलन वातबल’ गोळ्या तसेच ‘कॅल्सिसॅन’ गोळ्या देता येतील. गुडघ्यांना संतुलनचे ‘शांती सिद्ध तेल’ आणि पायांना खरे, तर संपूर्ण अंगाला ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. दूध, खसखस, बदाम, घरी बनविलेले साजूक तूप, डिंकाचे लाडू यांचा आहारात समावेश असू द्यावा. वातूळ अन्न टाळावे हे चांगले.  

प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपण जे मोलाचे मार्गदर्शन करता त्याचा आम्हाला नेहमीच फायदा होतो. प्रश्न असा आहे की, माझा मुलगा २२ वर्षांचा आहे. लहानपणी त्याला बालदमा होता, नंतरही इन्हेलर घ्यावा लागत असतो. बारावीत असताना त्याच्या पांढऱ्या पेशी कमी झाल्या होत्या. सततच्या गोळ्या-औषधांमुळे त्याची प्रतिकारशक्‍ती खूप कमी झाली आहे. त्याला खूप अशक्‍तता जाणवते. कृपया मार्गदर्शन करावे.
श्रद्धा
उत्तर -  
मुलाला अनेक वर्षांपासून दम्याचा त्रास आहे. तो फक्‍त नियंत्रणात ठेवण्यापेक्षा मुळापासून बरा कसा होईल हे पाहणे, त्यादृष्टीने योग्य ते प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. यादृष्टीने मुलाला वैद्यांच्या सल्ल्याने श्वासकुठार, ज्वरांकुश, संतुलनचे ‘प्राणसॅनयोग’ हे चूर्ण मधाबरोबर देण्याचा उपयोग होईल. अशक्‍तपणा कमी होण्यासाठी संपूर्ण अंगाला नियमित अभ्यंग करण्याचा उपयोग होईल. आठवड्यातून दोन-तीन वेळा छाती-पाठीला अगोदर ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेल’ लावून नंतर रुईच्या पानांचा शेक करण्याचा उपयोग होईल. सकाळ-संध्याकाळ ‘ब्राँकोसॅन सिरप’ घेण्याचाही फायदा होईल. प्रतिकारशक्‍ती चांगली राहावी, याशिवाय फुप्फुसांची कार्यक्षमता सुधारावी यासाठी ‘सॅन रोझ’ रसायन सकाळ-संध्याकाळ घेणे, प्यायचे पाणी उकळून घेतलेले असणे, शक्‍य असल्यास सुवर्णसिद्ध करून घेणे हे सुद्धा उत्तम.

माझ्या मुलाचे दोन्ही पाय व्हेरिकोज व्हेन्समुळे भरले होते, काळेही पडले होते. ‘फॅमिली डॉक्‍टर’मध्ये वाचून मी मुलाला सकाळ-संध्याकाळ सुवर्णसिद्धजल द्यायला सुरुवात केली, तर एका महिन्यात शिरा पूर्ववत झाल्या, काळा रंग फिका पडू  लागला. माझ्या एका मित्रालाही व्हेरिकोज व्हेन्समुळे पायावर जखमा झाल्या होत्या, त्यांनाही खूप चांगला गुण आला. महिन्याभरात एका पायाची जखम पूर्ण भरून आली, बॅंडेज करण्याचाही आवश्‍यकता राहिली नाही. सुवर्णसिद्धजल दीर्घकाळ घेतले तर चालते का?
डॉ. कुलकर्णी
उत्तर -
 सुवर्णसिद्धजल कायम घेतले तरी उत्तमच असते. सुवर्ण रसायनांनी युक्‍त असल्याने त्याचे इतर कोणतेही दुष्परिणाम नाहीत. रोगप्रतिकारशक्‍ती चांगली राहावी, हृदय, मेंदू वगैरे महत्त्वाच्या अवयवांचे आरोग्य उत्तम राहावे, रक्‍ताभिसरणाला मदत मिळावी म्हणून सुवर्णासारखे दुसरे औषध नाही. याच्याबरोबरच संतुलनचे ‘जलसंतुलन’ वापरण्याचेही अनेक फायदे मिळतात. व्हेरिकोज व्हेन्सवर असाच एक प्रभावी उपाय म्हणजे पायांना खालून वर या दिशेने हलक्‍या हाताने अभ्यंग करणे. व्हेरिकोज व्हेन्सची सुरुवात होते आहे असे लक्षात आले की, लगेचच पायांना ‘संतुलन अभ्यंग खोबरेल सिद्ध तेल’ लावण्याची सुरुवात केली तर त्रास वाढत नाही, उलट व्हेन्स पुन्हा पूर्ववत होतात असा अनेकांचा अनुभव आहे. जखमा असतील तर प्रथम त्या भरून आणण्यासाठी उपाय करावे लागतात, नंतर अभ्यंगाच्या साहाय्याने चांगली सुधारणा होऊ शकते.

Vertical Image: 
English Headline: 
family doctor question answer
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
फॅमिली डॉक्टर, मधुमेह, आयुर्वेद, आरोग्य, Health
Twitter Publish: 
Meta Keyword: 
family doctor, Dr. balaji tambe

बहिरे व्हाल!

‘दिवस-रात्र नुसते कानात इअरफोन. बहिरा होशील एकदिवस,’ असा ओरडा आपल्या घरात, आसपास ऐकलेला असेलच. आई-बाबांचे काहीतरीच असते, असे म्हणत हसून आपण त्या गोष्टीकडे काणाडोळाही केला असेल. पण ही हसण्यावारी न्यायची गोष्ट नाही. खरेच बहिरे व्हाल! ‘जर्नल ऑफ अमेरिकन मेडिसीन‘मधे प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या एका अभ्यासानुसार, सतत इअरफोन किंवा हेडफोन वापरल्याने बहिरेपण येऊ शकते.

इअरफोनने हानी
वेगाने बदलणाऱ्या आणि सुलभ रीतीने समाजापर्यंत पोहोचणाऱ्या तंत्रज्ञानाने लहान-मोठ्यांकडे  फोन असणे ही सहज गोष्ट झाली आहे. आसपास पाहा, कित्येकजण इअरफोनचा वापर करून गाणी ऐकताना किंवा बोलताना दिसतील. इअरफोन लावल्याने बाहेरचा कोणताही आवाज ऐकायला येत नाही. गाणी ऐकण्यातही मजा येते. त्यामुळे चालताना, गाडी चालवताना, अभ्यास करताना, खाताना इअरफोन लावून गाणी ऐकण्याची सवय शालेय विद्यार्थ्यांना, महाविद्यालयीन युवकांना आणि कार्यालयातून काम करणाऱ्यांनाही लागलेली दिसते. पण असे सतत इअरफोन लावून बसल्यामुळे आपल्या कानांची हानी होते. आता उच्च गुणवत्ता असलेले हेडफोन किंवा इअरफोन उपलब्ध आहेत. ते अगदी कानाच्या आत जातात, त्यामुळे गाणी ऐकण्याचा अद्भुत अनुभव मिळतो. साहजिकच इअरफोनचा वापर खूप जास्त काळ केला, तर कानात हवाच जात नाही. त्यामुळे कानात संसर्ग होण्यापासून श्रवणशक्‍ती कायमची गमावण्याची वेळ येऊ शकते, असे संशोधकांनी लक्षात आणून दिले आहे. 

हॉर्नचा धक्का
यंत्रांच्या आवाजाचा, कर्कश्‍य हॉर्नचा आवाज कानाला हानी पोहोचवतात हे आधीच माहित आहे. वाहतूक कोंडीमध्ये अडकलेले असताना सतत आजूबाजूच्या वाजणाऱ्या गाड्यांच्या हॉर्नमुळे अगदी नकोसे होते, हे आपण कित्येकदा अनुभवलेले असेल. अनेकदा त्यांच्याकडे आपण दुर्लक्ष करतो. मात्र या हॉर्नचा आपल्या कानावर विपरीत परिणाम होऊन कालांतराने बहिरेपण येऊ शकते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार, दरवर्षी गाड्यांच्या हॉर्नमुळे जवळपास दीड कोटी निरोगी लोकांच्या आयुष्यावर परिणाम होतो. या अहवालात नोंदवण्यात आल्यानुसार, मुळात कर्कश्‍य हॉर्नचा कानांवर तर परिणाम होतोच, शिवाय व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर देखील याचा थोड्याफार प्रमाणात परिणाम होतो. कर्कश्‍य हॉर्न सातत्याने ऐकल्यामुळे चिडचिड होणे, डोकेदुखी आणि मानसिक ताणही वाढणे असे घडते. परिणामी व्यक्ती दररोजच्या कामगिरीतही कमी पडू लागते. 

अचानक एखादा मोठ्या आवाजाचा हॉर्न ऐकला तर कान दुखणें, ऐकू कमी येणें या तक्रारी उद्भवतात. या समस्यांव्यतिरिक्त छातीत धडधडणें, रक्तदाब वाढणें आदी घडते.  ज्या व्यक्तींना रक्तदाबाचा त्रास असतो त्यांना असा हॉर्न ऐकल्यास हृदयविकाराचा झटका येण्याची देखील शक्‍यता असते. दररोज गाडी चालवताना कर्कश्‍य हॉर्नचा आवाज ऐकणाऱ्यांच्या कानाच्या आत इजा होऊन कालांतराने कायमस्वरूपी बहिरेपण येते. यासाठी लोकांनीही गरज असतानाच हॉर्न वाजवायला हवा. मुळात हॉर्न न वाजवता देखील आपण वाहन नीट नेऊ शकतो. 

मोबाईलही घातक
कर्णकर्कश भोंगे, पावलोपावली कानावर आदळणारा असंख्य वाहनांचा आवाज, मोबाईलवर बोलण्यात आणि त्यावरील गाणी ऐकण्यात जाणारा तासनतास वेळ आदींमुळे शहरांमधील  तरुणांमध्ये बहिरेपण वाढत असल्याचे अभ्यासात दिसून आले आहे. नाक-घसा-कान तज्ज्ञांच्या संघटनेच्या अहवालानुसार, भारतात शहरातील वीस ते पस्तीस वयोगटातील जवळजवळ तीस टक्के तरुणांच्या दोन्ही कानांची ऐकू येण्याची क्षमता कमी झाली आहे. घरातील व्यक्तींनी किंवा जवळच्या कुणीतरी या युवकांना ऐकू येत नसल्याचे लक्षात आणून दिल्यानंतर त्यांचा बहिरेपणा लक्षात येतो. सतत मोबाईल कानाला लावून बसल्याचा हा परिणाम असतो. हा सततचा आवाज पुढे पुढे सहन करता येत नसल्याने अधिक विश्रांतीची गरज भासते. त्यानंतर संबंधिकांच्या झोपेची गुणवत्ता बिघडते. श्रवणक्षमता बिघडण्यासह मानसिक अनारोग्यालाही मोबाईलचा आवाज कारणीभूत ठरत असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. श्रवणक्षमतेमध्ये बिघाड झाल्यानंतर श्रवणयंत्र वापरण्याचा सल्ला देण्यात येतो. मात्र हा वैद्यकीय सल्लाही अनेक तरुण योग्यवेळी ऐकत नसल्याने कानांचे आरोग्य अधिक बिघडते. मोबाईलवर कमाल आवाज मर्यादेची गाणी ऐकण्याने हा आजार गंभीर रुप धारण करीत असल्याचे अहवालात म्हटले आहे. 
  
इअरफोनमुळे काय होते?
बहिरेपण : कान केवळ ६५ डेसिबल आवाज सहन करू शकतात. इअरफोनचा आवाज कानांसाठी ९० ते १०० डेसिबल म्हणजे कानांच्या क्षमतेहून कितीतरी अधिक असतो. आपण सातत्याने आठ तास इअरफोनचा वापर केल्यास कान सुन्न होतात, श्रवणशक्ती कमी होते आणि अखेर बहिरेपण येण्याची शक्‍यता असते. 

कानदुखी : सतत इअरफोन वापरल्याने कानदुखी  जडू शकते. तसेच, वेळीच सवय न बदलल्यास त्याचे तीव्र परिणाम होऊ शकतात. 

कानातील संसर्ग : इअरफोनने सतत गाणी ऐकल्यामुळे कानाच्या पडद्याचे नुकसान होते. शिवाय एकमेकांचे इअरफोन वापरल्याने कानात संसर्ग होऊ शकतो. आपला इअरफोन इतर कोणाला दिला असेल, तर तो सॅनिटायझरने साफ करून वापरावा. सलग दहा मिनिटांपर्यंत इअरफोन कानात लावून ठेवल्यास कानाच्या आतील पेशी मरतात. त्यामुळे तेथे जीवाणूंची वाढ होते आणि कानात मळ साठतो.

 झोप कमी होणे : झोप न येणे, मानसिक ताण, नैराश्‍य आणि सतत होणारी डोकेदुखी याचे कारण सतत वापरले जाणारे इअरफोन हे असू शकते. 

मेंदूचे नुकसान : इअरफोनमधून निघणारे विद्युत चुंबकीय तरंग मेंदूला खूप नुकसान पोहोचवू शकतात. काही व्यक्‍तींना रात्री झोपताना गाणी ऐकायची असतात. या सवयीचा मेंदूवर वाईट परिणाम होऊ शकतो. 

अपघाताची शक्‍यता : अनेकदा गाडी चालवताना किंवा रस्ता ओलांडताना कानात फोन असतात. त्यामुळे इतर वाहनांचा आवाज ऐकायला येत नाही. परिणामी अपघात होण्याचा धोका वाढतो.  

इथे इअरफोनचा वापर करू नका   
 रस्ता ओलांडताना, रस्त्यावरून फिरताना, चालताना, गाडी चालवताना
 रेल्वे स्टेशन्स, बस स्टॅंड, विमानतळ किंवा बंदरे
 पार्किंग करताना
 पुलाच्या वरून किंवा खालून जाताना
 बांधकामाच्या साइटवर
 मॉल किंवा इतर गर्दीच्या ठिकाणी
 एखादे महत्त्वाचे काम करताना

कोणती काळजी घ्याल?
 गाणी ऐकताना आवाज ६० डेसिबलपेक्षा जास्त असू नये
 तीस मिनिटांहून अधिक वेळ इअरफोनचा वापर करू नये
 जेव्हा गरज असेल तेव्हाच इअरफोनचा वापर करावा
 कानातून आवाज येण्याची, झोप अपुरी वाटत असल्याची तक्रार उद्भवत असल्यास तातडीने डॉक्‍टरांकडे जा
 रात्रीच्या वेळी इअरफोन वापरू नका
 कानाच्या बाहेर राहतील असे इअरफोन निवडा

News Item ID: 
558-news_story-1549627734
Mobile Device Headline: 
बहिरे व्हाल!
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

‘दिवस-रात्र नुसते कानात इअरफोन. बहिरा होशील एकदिवस,’ असा ओरडा आपल्या घरात, आसपास ऐकलेला असेलच. आई-बाबांचे काहीतरीच असते, असे म्हणत हसून आपण त्या गोष्टीकडे काणाडोळाही केला असेल. पण ही हसण्यावारी न्यायची गोष्ट नाही. खरेच बहिरे व्हाल! ‘जर्नल ऑफ अमेरिकन मेडिसीन‘मधे प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या एका अभ्यासानुसार, सतत इअरफोन किंवा हेडफोन वापरल्याने बहिरेपण येऊ शकते.

इअरफोनने हानी
वेगाने बदलणाऱ्या आणि सुलभ रीतीने समाजापर्यंत पोहोचणाऱ्या तंत्रज्ञानाने लहान-मोठ्यांकडे  फोन असणे ही सहज गोष्ट झाली आहे. आसपास पाहा, कित्येकजण इअरफोनचा वापर करून गाणी ऐकताना किंवा बोलताना दिसतील. इअरफोन लावल्याने बाहेरचा कोणताही आवाज ऐकायला येत नाही. गाणी ऐकण्यातही मजा येते. त्यामुळे चालताना, गाडी चालवताना, अभ्यास करताना, खाताना इअरफोन लावून गाणी ऐकण्याची सवय शालेय विद्यार्थ्यांना, महाविद्यालयीन युवकांना आणि कार्यालयातून काम करणाऱ्यांनाही लागलेली दिसते. पण असे सतत इअरफोन लावून बसल्यामुळे आपल्या कानांची हानी होते. आता उच्च गुणवत्ता असलेले हेडफोन किंवा इअरफोन उपलब्ध आहेत. ते अगदी कानाच्या आत जातात, त्यामुळे गाणी ऐकण्याचा अद्भुत अनुभव मिळतो. साहजिकच इअरफोनचा वापर खूप जास्त काळ केला, तर कानात हवाच जात नाही. त्यामुळे कानात संसर्ग होण्यापासून श्रवणशक्‍ती कायमची गमावण्याची वेळ येऊ शकते, असे संशोधकांनी लक्षात आणून दिले आहे. 

हॉर्नचा धक्का
यंत्रांच्या आवाजाचा, कर्कश्‍य हॉर्नचा आवाज कानाला हानी पोहोचवतात हे आधीच माहित आहे. वाहतूक कोंडीमध्ये अडकलेले असताना सतत आजूबाजूच्या वाजणाऱ्या गाड्यांच्या हॉर्नमुळे अगदी नकोसे होते, हे आपण कित्येकदा अनुभवलेले असेल. अनेकदा त्यांच्याकडे आपण दुर्लक्ष करतो. मात्र या हॉर्नचा आपल्या कानावर विपरीत परिणाम होऊन कालांतराने बहिरेपण येऊ शकते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार, दरवर्षी गाड्यांच्या हॉर्नमुळे जवळपास दीड कोटी निरोगी लोकांच्या आयुष्यावर परिणाम होतो. या अहवालात नोंदवण्यात आल्यानुसार, मुळात कर्कश्‍य हॉर्नचा कानांवर तर परिणाम होतोच, शिवाय व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर देखील याचा थोड्याफार प्रमाणात परिणाम होतो. कर्कश्‍य हॉर्न सातत्याने ऐकल्यामुळे चिडचिड होणे, डोकेदुखी आणि मानसिक ताणही वाढणे असे घडते. परिणामी व्यक्ती दररोजच्या कामगिरीतही कमी पडू लागते. 

अचानक एखादा मोठ्या आवाजाचा हॉर्न ऐकला तर कान दुखणें, ऐकू कमी येणें या तक्रारी उद्भवतात. या समस्यांव्यतिरिक्त छातीत धडधडणें, रक्तदाब वाढणें आदी घडते.  ज्या व्यक्तींना रक्तदाबाचा त्रास असतो त्यांना असा हॉर्न ऐकल्यास हृदयविकाराचा झटका येण्याची देखील शक्‍यता असते. दररोज गाडी चालवताना कर्कश्‍य हॉर्नचा आवाज ऐकणाऱ्यांच्या कानाच्या आत इजा होऊन कालांतराने कायमस्वरूपी बहिरेपण येते. यासाठी लोकांनीही गरज असतानाच हॉर्न वाजवायला हवा. मुळात हॉर्न न वाजवता देखील आपण वाहन नीट नेऊ शकतो. 

मोबाईलही घातक
कर्णकर्कश भोंगे, पावलोपावली कानावर आदळणारा असंख्य वाहनांचा आवाज, मोबाईलवर बोलण्यात आणि त्यावरील गाणी ऐकण्यात जाणारा तासनतास वेळ आदींमुळे शहरांमधील  तरुणांमध्ये बहिरेपण वाढत असल्याचे अभ्यासात दिसून आले आहे. नाक-घसा-कान तज्ज्ञांच्या संघटनेच्या अहवालानुसार, भारतात शहरातील वीस ते पस्तीस वयोगटातील जवळजवळ तीस टक्के तरुणांच्या दोन्ही कानांची ऐकू येण्याची क्षमता कमी झाली आहे. घरातील व्यक्तींनी किंवा जवळच्या कुणीतरी या युवकांना ऐकू येत नसल्याचे लक्षात आणून दिल्यानंतर त्यांचा बहिरेपणा लक्षात येतो. सतत मोबाईल कानाला लावून बसल्याचा हा परिणाम असतो. हा सततचा आवाज पुढे पुढे सहन करता येत नसल्याने अधिक विश्रांतीची गरज भासते. त्यानंतर संबंधिकांच्या झोपेची गुणवत्ता बिघडते. श्रवणक्षमता बिघडण्यासह मानसिक अनारोग्यालाही मोबाईलचा आवाज कारणीभूत ठरत असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. श्रवणक्षमतेमध्ये बिघाड झाल्यानंतर श्रवणयंत्र वापरण्याचा सल्ला देण्यात येतो. मात्र हा वैद्यकीय सल्लाही अनेक तरुण योग्यवेळी ऐकत नसल्याने कानांचे आरोग्य अधिक बिघडते. मोबाईलवर कमाल आवाज मर्यादेची गाणी ऐकण्याने हा आजार गंभीर रुप धारण करीत असल्याचे अहवालात म्हटले आहे. 
  
इअरफोनमुळे काय होते?
बहिरेपण : कान केवळ ६५ डेसिबल आवाज सहन करू शकतात. इअरफोनचा आवाज कानांसाठी ९० ते १०० डेसिबल म्हणजे कानांच्या क्षमतेहून कितीतरी अधिक असतो. आपण सातत्याने आठ तास इअरफोनचा वापर केल्यास कान सुन्न होतात, श्रवणशक्ती कमी होते आणि अखेर बहिरेपण येण्याची शक्‍यता असते. 

कानदुखी : सतत इअरफोन वापरल्याने कानदुखी  जडू शकते. तसेच, वेळीच सवय न बदलल्यास त्याचे तीव्र परिणाम होऊ शकतात. 

कानातील संसर्ग : इअरफोनने सतत गाणी ऐकल्यामुळे कानाच्या पडद्याचे नुकसान होते. शिवाय एकमेकांचे इअरफोन वापरल्याने कानात संसर्ग होऊ शकतो. आपला इअरफोन इतर कोणाला दिला असेल, तर तो सॅनिटायझरने साफ करून वापरावा. सलग दहा मिनिटांपर्यंत इअरफोन कानात लावून ठेवल्यास कानाच्या आतील पेशी मरतात. त्यामुळे तेथे जीवाणूंची वाढ होते आणि कानात मळ साठतो.

 झोप कमी होणे : झोप न येणे, मानसिक ताण, नैराश्‍य आणि सतत होणारी डोकेदुखी याचे कारण सतत वापरले जाणारे इअरफोन हे असू शकते. 

मेंदूचे नुकसान : इअरफोनमधून निघणारे विद्युत चुंबकीय तरंग मेंदूला खूप नुकसान पोहोचवू शकतात. काही व्यक्‍तींना रात्री झोपताना गाणी ऐकायची असतात. या सवयीचा मेंदूवर वाईट परिणाम होऊ शकतो. 

अपघाताची शक्‍यता : अनेकदा गाडी चालवताना किंवा रस्ता ओलांडताना कानात फोन असतात. त्यामुळे इतर वाहनांचा आवाज ऐकायला येत नाही. परिणामी अपघात होण्याचा धोका वाढतो.  

इथे इअरफोनचा वापर करू नका   
 रस्ता ओलांडताना, रस्त्यावरून फिरताना, चालताना, गाडी चालवताना
 रेल्वे स्टेशन्स, बस स्टॅंड, विमानतळ किंवा बंदरे
 पार्किंग करताना
 पुलाच्या वरून किंवा खालून जाताना
 बांधकामाच्या साइटवर
 मॉल किंवा इतर गर्दीच्या ठिकाणी
 एखादे महत्त्वाचे काम करताना

कोणती काळजी घ्याल?
 गाणी ऐकताना आवाज ६० डेसिबलपेक्षा जास्त असू नये
 तीस मिनिटांहून अधिक वेळ इअरफोनचा वापर करू नये
 जेव्हा गरज असेल तेव्हाच इअरफोनचा वापर करावा
 कानातून आवाज येण्याची, झोप अपुरी वाटत असल्याची तक्रार उद्भवत असल्यास तातडीने डॉक्‍टरांकडे जा
 रात्रीच्या वेळी इअरफोन वापरू नका
 कानाच्या बाहेर राहतील असे इअरफोन निवडा

Vertical Image: 
English Headline: 
santosh shenai article Ear disease
Author Type: 
External Author
संतोष शेणई
Search Functional Tags: 
फॅमिली डॉक्टर, ध्वनिप्रदूषण, प्रदूषण, वाहतूक कोंडी, आरोग्य, Health
Twitter Publish: 

पुन्हा स्वाइन फ्लू, डेंग्यू...

जरासे कमी झालेले स्वाइन फ्लू , डेंग्यू वगैरे विकार सध्या पुन्हा एकदा डोके वर काढत आहेत. जेव्हा वातावरण सर्वच अंगांनी दूषित होते तेव्हा असे रोग वाढतात असा स्पष्ट उल्लेख आयुर्वेदात आहे. 

साथीचे विकार किंवा वातावरण, अन्न वगैरे दूषित झाल्यामुळे होणारे विकार अत्यंत अवघड असतात, हे आपल्याला समजून घ्यायला पाहिजे. साधा एक साथीचा विकार म्हणजे सर्दी-पडसे. हा छोटासा विकार पुढे न्यूमोनियापर्यंत जाऊ नये म्हणून पहिल्यापासूनच काळजी घ्यायची असते. पण हा विकार एकट्याने भोगण्याचा आहे असे समजून जर शिंकताना नाकावर रुमाल धरला, इकडे तिकडे थुंकी टाकली नाही किंवा स्वतःचे कपडे वेगळे ठेवले तर हा विकार एकट्याने सहन करण्यासारखा आहे, त्यात इतरांची ‘साथ’ मिळविण्याची गरज नाही. अनेक जण एका वाहनातून प्रवास करत असताना एखाद्याला सर्दी झालेली असली तर त्याने योग्य काळजी घेणे, अशा व्यक्‍तीने रुमालावर निलगिरीचे थेंब टाकणे आवश्‍यक असते. जेणेकरून इतरांना सर्दीचा संसर्ग होणार नाही. अशा प्रकारे एकूण सर्वच साथीचे विकार पसरू नेत यासाठी खूप काळजी घेणे आवश्‍यक असते.

साथीच्या विकारात वारंवार अनुभवायला मिळणारा विकार आहे इन्फ्ल्यूएंझा. हवेत जेव्हा बदल होतो तेव्हा याचे विषाणू तयार होऊन साथ पसरवितात. हे विषाणू अनेकांना अंथरुणावर झोपवूनच परत जातात. सर्वसाधारणपणे यावर इलाज करणे सोपे असते. परंतु त्याच्यातही मेंदूचा ज्वर येऊन माणसे दगावणे वगैरे घातक प्रकार आहेत. 

प्लेग, कॉलरा, बर्ड फ्लू वगैरे साथीच्या विकारांना संपूर्ण मानवजात घाबरते. या रोगांचा प्रसार फार झपाट्याने होते, यावर इलाज करणे अवघड असतात, तसेच या विकारांमध्ये मनुष्य दगावू शकतो. एखाद्या गावात हा रोग असा काही पसरतो की, या गावातील डॉक्‍टराला सुद्धा लागण झाल्याने इलाज करणारा कोणीच मिळत नाही.

हे साथीचे रोग सुरू होण्यात माणसांची भरपूर चूक असते. पाणी स्वच्छ न ठेवणे, तलाव, विहीर वगैरेंचे पाणी दूषित करणे, जमिनीखालचे पाण्याचे मोठे नळ फुटून त्यात आजूबाजूला असलेल्या गटाराचे पाणी मिसळणे, अशा माणसाच्या चुकीमुळे खूप रोग साथीने येतात व अनेकांचे बळी साथीने घेऊन परत जातात. 

अर्थात हे सर्व टाळण्यासाठी लोकशिक्षण आवश्‍यक असते. तसेच छोट्या छोट्या भूप्रदेशांचे रक्षण करणेही आवश्‍यक असते. श्री साईबाबांच्या काळची गोष्ट निदान महाराष्ट्रातील सर्वांनाच माहीत आहे. श्री साईबाबा शिर्डीत असताना पटकीची साथ येणार असा रंग दिसला असता, श्री साईबाबांनी स्वतः दळून शिर्डीभोवती पिठाची रेषा आखून रोगाला आत यायला अटकाव केला. अशा कथांमधून एक गोष्ट नक्की समजते की, साथीच्या रोगाच्या वेळी सर्वांनीच स्वतःची व एका विशिष्ट भूप्रदेशाची काळजी घेणे अत्यंत आवश्‍यक असते, यातून कुणाचीच सुटका नसते, मग तो यती असो, संन्यासी असो, कुणी सामान्य असो किंवा श्री साईबाबांसारखे अवतारी पुरुष असो. सर्वांनाच साथीच्या रोगाशी लढत द्यायला तयार व्हावे लागते. 

धुरी करणे, साधा धूप नव्हे तर विशिष्ट वनस्पतींपासून बनविलेले धूप जाळणे, हा साथीच्या रोगांना आटोक्‍यात ठेवण्याचा एक सोपा मार्ग आहे. पूर्वीच्या काळी होणाऱ्या यज्ञयागादी क्रियांच्या पाठीमागे साथीचे रोग पसरू नयेत असा हेतू असावा. त्यामुळे यज्ञयागादी क्रिया समाजहितासाठी आहेत असे म्हटले जात असे. 

त्याचप्रमाणे जे जंतू साथीच्या रोगास कारणीभूत असतात, ते अनाकलनीय वा सूक्ष्मदर्शकाखालीही दिसू न शकणारे असतील तर त्यांना ग्रहचिकित्सा या सदरात टाकले आहे, त्यांना आयुर्वेदाने ‘पिशाच’ असे नाव दिलेले आहे व यांची खूप काळजी घ्यावी लागते असे सांगितलेली आहे. या सर्व पिशाचांचे स्थान घाणीत असल्याने त्यांच्यापासून दूर राहण्यास स्वच्छता पाळणे अत्यावश्‍यक ठरते. म्हणून साथीच्या रोगांना टाळण्यासाठी स्वच्छता बाळगणे खूप आवश्‍यक असते. 

सर्वसाधारणपणे दिवाळी-दसऱ्याच्या सुमाराला वर्षातून एकदा घर साफ केले जाते, रंगरंगोटी केली जाते, घरात नवे पडदे नवे फर्निचर वगैरे केले जाते. परंतु दर पंधरा दिवसांनी, जमलेच तर आठवड्याने, घरातील सर्व जळमटे काढून घरातली प्रत्येक कोपरा साफ करणे, संडास-बाथरूम विशेष करून स्वच्छ करणे आवश्‍यक असते. बाहेरच्या चार लोकांची ऊठ-बस ज्या ठिकाणी असते अशा ठिकाणी तर विशेष लक्ष देऊन साफ-सफाई करणे आवश्‍यक असते, कचरा इकडे तिकडे न फेकणे किंवा शहरात टाकलेला कचरा वेळेवर उचलून जाळणे हे सर्व निगुतीने केले तर साथीच्या रोगांना आळा बसतो. कचऱ्याचे ढीग गावाबाहेर टाकले जात असल्याने तेथे जंतुसंसर्ग तयार होऊन गावात येत असतील तर गावाभोवती जंतूंना प्रतिबंध करणारी पावडर वगैरे टाकणे, शिर्डीच्या श्री साईबाबांनी ओढलेली ‘रेघ’ याबाबतीत आदर्श समजायला हरकत नाही. तेव्हा एकूण शहरातील कचरा शहरापासून दूर नेऊन त्याची पूर्ण विल्हेवाट लागणे खूपच आवश्‍यक आहे. सांडपाणी व साठलेली पाण्याची डबकी हे तर साथीच्या रोगांचे माहेरघर असते, तेव्हा त्याची नीट व्यवस्था करणे आवश्‍यक असते.

News Item ID: 
558-news_story-1549627078
Mobile Device Headline: 
पुन्हा स्वाइन फ्लू, डेंग्यू...
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

जरासे कमी झालेले स्वाइन फ्लू , डेंग्यू वगैरे विकार सध्या पुन्हा एकदा डोके वर काढत आहेत. जेव्हा वातावरण सर्वच अंगांनी दूषित होते तेव्हा असे रोग वाढतात असा स्पष्ट उल्लेख आयुर्वेदात आहे. 

साथीचे विकार किंवा वातावरण, अन्न वगैरे दूषित झाल्यामुळे होणारे विकार अत्यंत अवघड असतात, हे आपल्याला समजून घ्यायला पाहिजे. साधा एक साथीचा विकार म्हणजे सर्दी-पडसे. हा छोटासा विकार पुढे न्यूमोनियापर्यंत जाऊ नये म्हणून पहिल्यापासूनच काळजी घ्यायची असते. पण हा विकार एकट्याने भोगण्याचा आहे असे समजून जर शिंकताना नाकावर रुमाल धरला, इकडे तिकडे थुंकी टाकली नाही किंवा स्वतःचे कपडे वेगळे ठेवले तर हा विकार एकट्याने सहन करण्यासारखा आहे, त्यात इतरांची ‘साथ’ मिळविण्याची गरज नाही. अनेक जण एका वाहनातून प्रवास करत असताना एखाद्याला सर्दी झालेली असली तर त्याने योग्य काळजी घेणे, अशा व्यक्‍तीने रुमालावर निलगिरीचे थेंब टाकणे आवश्‍यक असते. जेणेकरून इतरांना सर्दीचा संसर्ग होणार नाही. अशा प्रकारे एकूण सर्वच साथीचे विकार पसरू नेत यासाठी खूप काळजी घेणे आवश्‍यक असते.

साथीच्या विकारात वारंवार अनुभवायला मिळणारा विकार आहे इन्फ्ल्यूएंझा. हवेत जेव्हा बदल होतो तेव्हा याचे विषाणू तयार होऊन साथ पसरवितात. हे विषाणू अनेकांना अंथरुणावर झोपवूनच परत जातात. सर्वसाधारणपणे यावर इलाज करणे सोपे असते. परंतु त्याच्यातही मेंदूचा ज्वर येऊन माणसे दगावणे वगैरे घातक प्रकार आहेत. 

प्लेग, कॉलरा, बर्ड फ्लू वगैरे साथीच्या विकारांना संपूर्ण मानवजात घाबरते. या रोगांचा प्रसार फार झपाट्याने होते, यावर इलाज करणे अवघड असतात, तसेच या विकारांमध्ये मनुष्य दगावू शकतो. एखाद्या गावात हा रोग असा काही पसरतो की, या गावातील डॉक्‍टराला सुद्धा लागण झाल्याने इलाज करणारा कोणीच मिळत नाही.

हे साथीचे रोग सुरू होण्यात माणसांची भरपूर चूक असते. पाणी स्वच्छ न ठेवणे, तलाव, विहीर वगैरेंचे पाणी दूषित करणे, जमिनीखालचे पाण्याचे मोठे नळ फुटून त्यात आजूबाजूला असलेल्या गटाराचे पाणी मिसळणे, अशा माणसाच्या चुकीमुळे खूप रोग साथीने येतात व अनेकांचे बळी साथीने घेऊन परत जातात. 

अर्थात हे सर्व टाळण्यासाठी लोकशिक्षण आवश्‍यक असते. तसेच छोट्या छोट्या भूप्रदेशांचे रक्षण करणेही आवश्‍यक असते. श्री साईबाबांच्या काळची गोष्ट निदान महाराष्ट्रातील सर्वांनाच माहीत आहे. श्री साईबाबा शिर्डीत असताना पटकीची साथ येणार असा रंग दिसला असता, श्री साईबाबांनी स्वतः दळून शिर्डीभोवती पिठाची रेषा आखून रोगाला आत यायला अटकाव केला. अशा कथांमधून एक गोष्ट नक्की समजते की, साथीच्या रोगाच्या वेळी सर्वांनीच स्वतःची व एका विशिष्ट भूप्रदेशाची काळजी घेणे अत्यंत आवश्‍यक असते, यातून कुणाचीच सुटका नसते, मग तो यती असो, संन्यासी असो, कुणी सामान्य असो किंवा श्री साईबाबांसारखे अवतारी पुरुष असो. सर्वांनाच साथीच्या रोगाशी लढत द्यायला तयार व्हावे लागते. 

धुरी करणे, साधा धूप नव्हे तर विशिष्ट वनस्पतींपासून बनविलेले धूप जाळणे, हा साथीच्या रोगांना आटोक्‍यात ठेवण्याचा एक सोपा मार्ग आहे. पूर्वीच्या काळी होणाऱ्या यज्ञयागादी क्रियांच्या पाठीमागे साथीचे रोग पसरू नयेत असा हेतू असावा. त्यामुळे यज्ञयागादी क्रिया समाजहितासाठी आहेत असे म्हटले जात असे. 

त्याचप्रमाणे जे जंतू साथीच्या रोगास कारणीभूत असतात, ते अनाकलनीय वा सूक्ष्मदर्शकाखालीही दिसू न शकणारे असतील तर त्यांना ग्रहचिकित्सा या सदरात टाकले आहे, त्यांना आयुर्वेदाने ‘पिशाच’ असे नाव दिलेले आहे व यांची खूप काळजी घ्यावी लागते असे सांगितलेली आहे. या सर्व पिशाचांचे स्थान घाणीत असल्याने त्यांच्यापासून दूर राहण्यास स्वच्छता पाळणे अत्यावश्‍यक ठरते. म्हणून साथीच्या रोगांना टाळण्यासाठी स्वच्छता बाळगणे खूप आवश्‍यक असते. 

सर्वसाधारणपणे दिवाळी-दसऱ्याच्या सुमाराला वर्षातून एकदा घर साफ केले जाते, रंगरंगोटी केली जाते, घरात नवे पडदे नवे फर्निचर वगैरे केले जाते. परंतु दर पंधरा दिवसांनी, जमलेच तर आठवड्याने, घरातील सर्व जळमटे काढून घरातली प्रत्येक कोपरा साफ करणे, संडास-बाथरूम विशेष करून स्वच्छ करणे आवश्‍यक असते. बाहेरच्या चार लोकांची ऊठ-बस ज्या ठिकाणी असते अशा ठिकाणी तर विशेष लक्ष देऊन साफ-सफाई करणे आवश्‍यक असते, कचरा इकडे तिकडे न फेकणे किंवा शहरात टाकलेला कचरा वेळेवर उचलून जाळणे हे सर्व निगुतीने केले तर साथीच्या रोगांना आळा बसतो. कचऱ्याचे ढीग गावाबाहेर टाकले जात असल्याने तेथे जंतुसंसर्ग तयार होऊन गावात येत असतील तर गावाभोवती जंतूंना प्रतिबंध करणारी पावडर वगैरे टाकणे, शिर्डीच्या श्री साईबाबांनी ओढलेली ‘रेघ’ याबाबतीत आदर्श समजायला हरकत नाही. तेव्हा एकूण शहरातील कचरा शहरापासून दूर नेऊन त्याची पूर्ण विल्हेवाट लागणे खूपच आवश्‍यक आहे. सांडपाणी व साठलेली पाण्याची डबकी हे तर साथीच्या रोगांचे माहेरघर असते, तेव्हा त्याची नीट व्यवस्था करणे आवश्‍यक असते.

Vertical Image: 
English Headline: 
dr. balaji tambe article swine flu dengue
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
डॉ. श्री बालाजी तांबे, आयुर्वेद, महाराष्ट्र
Twitter Publish: 

अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व) पंचकर्मातील बस्तीचे महत्त्व

बस्ती जरी आतड्यात पोचत असली तरी तिचे कार्य फक्‍त आतड्यापुरते मर्यादित नसते किंवा पोट साफ होण्यापुरते सीमित नसते, तर योग्य प्रकारे दिलेली बस्ती संपूर्ण शरीरावर काम करत असते. बस्ती योग्य तऱ्हेने योजली तर कोणताही रोग दूर करू शकते. बस्ती हा उपचार आरोग्य टिकविण्यासाठी व रोग बरा होण्यासाठी सर्वतोपरी उपयुक्‍त असतो.

मागच्या आठवड्यात आपण सर्व उपसस्त्रांमध्ये जळू सर्वांत महत्त्वाची असते हे पाहिले. आता या पुढचा विषय पाहू या. 

बस्तिः तन्त्राणाम्‌ - सर्व कर्मांमध्ये बस्ती हा उपचार अग्रणी असतो. 

आयुर्वेदात नेत्रबस्ती, शिरोबस्ती, जानुबस्ती वगैरे निरनिराळ्या प्रकारच्या बस्ती सांगितलेल्या असल्या तरी या ठिकाणी बस्ती म्हणजे गुदद्वारातून आतड्यात घेतली जाणारी ‘एनिमा बस्ती’ अपेक्षित आहे. 

बस्ती जरी आतड्यात पोचत असली तरी तिचे कार्य फक्‍त आतड्यापुरते मर्यादित नसते किंवा पोट साफ होण्यापुरते सीमित नसते तर योग्य प्रकारे दिलेली बस्ती संपूर्ण शरीरावर काम करत असते. बस्तीच्या मार्फत विविध तऱ्हेची कार्ये घडू शकतात. उदा. शरीरशुद्धी होऊ शकते, शरीरातील त्रिदोष संतुलित होऊ शकतात, मेदधातूसारखा एखादा धातू अवाजवी प्रमाणात वाढला असला तर त्याला बाहेर काढता येते, धातूंचे पोषण करता येते, शुक्रदोष दूर करता येतात, तारुण्य टिकविण्यासाठी, रोगप्रतिकारशक्‍ती वाढविण्यासाठी प्रयत्न करता येतात वगैरे. बस्ती योग्य तऱ्हेने योजली तर कोणताही रोग दूर करू शकते असे चरकाचार्यांनी सांगितले आहे. बस्तीची उपयुक्‍तता पुढील सूत्रांवरून स्पष्ट होते,

बस्तिर्वयस्थापयिता सुखायुर्बलाग्निर्मेधा स्वरवर्णकृत्‌ च ।
सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां निरत्ययः सर्वगदापहाश्‍च ।।
विट्‌श्लेष्मपित्तानिलमूत्रकर्षी दार्ढ्यावहः शुक्रबलप्रदश्‍च ।
विश्वग्‌स्थितं दोषचयं निरस्य सर्वान्‌ विकारान्‌ शमयेत्‌ निरुहः ।।
...चरकसंहिता

 बस्ती धातूंचे पोषण करते व म्हातारपण येण्यास प्रतिबंध करते. 
 आयुष्य वाढवते व ते निरोगी असेल याची खात्री देते. 
 आवाज, अग्नी, मेधा यांचे वर्धन करते. 
 बालक तसेच वृद्ध व्यक्‍तींना सहजपण देता येते. 
 युक्‍तिपूर्वक योजल्यास सर्व प्रकारचे रोग बरे करू शकते.
 मल, कफ, पित्त, वात, मूत्र यांची शुद्धी करते. 
 शरीराला दृढ करते. 
 शुक्रधातूचे पोषण करते, ताकद वाढवते. 

 विशेषतः निरुह बस्ती (म्हणजे काढ्याची बस्ती) संपूर्ण शरीरात कोठेही दोष साठून राहिले असतील तर ते शरीराबाहेर काढण्यास सक्षम असते. 

काश्‍यपसंहितेत सुद्धा बस्ती लहान मुलांसाठी तसेच मोठ्या माणसांसाठीही अमृतासमान गुणकारी असते असे सांगितले आहे.  

वात, पित्त व कफ या त्रिदोषांमध्ये सर्वांत महत्त्वाचा असतो वात. कारण हलनचलनाची क्षमता फक्‍त वातातच असते. सृष्टीची आणि शरीराची एकमेकांशी तुलना करताना वाताची वाऱ्याशी, सूर्याची पित्ताशी व चंद्राची कफाशी तुलना केलेली आहे. ज्याप्रमाणे आपण सृष्टीत अनुभव घेतो की या तिघांपैकी जसा वाराच विद्‌ध्वंसाचे कारण असतो, तसे शरीरातही वातदोषच बिघाडाचे मुख्य कारण असतो. जोपर्यंत वाततत्त्व संतुलित आहे तोपर्यंत पित्त व कफसुद्धा आपापली कामे व्यवस्थित करत असतात. मात्र बिघडलेल्या वाताला थांबवण्याचे सामर्थ्य फक्‍त बस्तीत असते. या संबंधात सुश्रुत संहितेत सुंदर रूपक दिलेले आहे,

पवनाविद्ध तोयस्य वेलावेगमिबोधये ।
...सुश्रुत चिकित्सा

वाऱ्यामुळे समुद्रात आलेले वादळ केवळ समुद्राच्या लाटाच सहन करू शकतात, त्याप्रमाणे शरीरातील वातदोषाचा प्रकोप फक्‍त बस्ती उपचाराच्या मदतीनेच आटोक्‍यात आणता येऊ शकतो. 

बस्ती दिली जाते गुदामार्फत आतड्यांमधे, मग ती संपूर्ण शरीरावर काम कसे करू शकते हे समजावण्यासाठी सुद्धा उदाहरण दिले आहे की, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाचे मूळ छेदले तर त्याच्या फांद्या, पाने, फुले, फळे, अंकुर सर्वच नष्ट होते, त्याप्रमाणे वाताचे मूळ स्थान असणाऱ्या पक्वाशयात बस्तीचा प्रवेश होत असल्याने बस्ती संपूर्ण शरीरावर काम करू शकते. अनुवासन बस्तीच्या मदतीने संपूर्ण शरीराचे पोषण कशा प्रकारे होऊ शकते हे समजावण्यासाठीसुद्धा हेच उदाहरण दिले जाते. 

मूले निषिक्‍तो हि यथा द्रुमः स्यात्‌ नीलच्छदः कोमलपल्लवाग्रः । 
काले महान्‌ पुष्पफलप्रदश्‍च तथा नरः स्याद्‌ अनुवासनेन ।।
...चरक सिद्धस्थान

मुळाला योग्य ते पोषण, खत, पाणी वगैरे मिळाले तर ज्याप्रमाणे संपूर्ण वृक्ष पल्लवित होतो, त्याला क्रमाने फुले, फळे येतात त्याप्रमाणे अनुवासन बस्तीमुळे संपूर्ण शरीराचे पोषण होते, शरीराचे बल, वीर्य वाढण्यास मदत मिळते व अपत्यप्राप्तीचे सामर्थ्य येते. 
थोडक्‍यात बस्ती हा उपचार आरोग्य टिकविण्यासाठी व रोग बरा होण्यासाठी सर्वतोपरी उपयुक्‍त होय.

अग्र्यसंग्रहातील यापुढच्या विषयाची माहिती आपण पुढच्या वेळी घेऊ या.

News Item ID: 
51-news_story-1549200308
Mobile Device Headline: 
अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व) पंचकर्मातील बस्तीचे महत्त्व
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

बस्ती जरी आतड्यात पोचत असली तरी तिचे कार्य फक्‍त आतड्यापुरते मर्यादित नसते किंवा पोट साफ होण्यापुरते सीमित नसते, तर योग्य प्रकारे दिलेली बस्ती संपूर्ण शरीरावर काम करत असते. बस्ती योग्य तऱ्हेने योजली तर कोणताही रोग दूर करू शकते. बस्ती हा उपचार आरोग्य टिकविण्यासाठी व रोग बरा होण्यासाठी सर्वतोपरी उपयुक्‍त असतो.

मागच्या आठवड्यात आपण सर्व उपसस्त्रांमध्ये जळू सर्वांत महत्त्वाची असते हे पाहिले. आता या पुढचा विषय पाहू या. 

बस्तिः तन्त्राणाम्‌ - सर्व कर्मांमध्ये बस्ती हा उपचार अग्रणी असतो. 

आयुर्वेदात नेत्रबस्ती, शिरोबस्ती, जानुबस्ती वगैरे निरनिराळ्या प्रकारच्या बस्ती सांगितलेल्या असल्या तरी या ठिकाणी बस्ती म्हणजे गुदद्वारातून आतड्यात घेतली जाणारी ‘एनिमा बस्ती’ अपेक्षित आहे. 

बस्ती जरी आतड्यात पोचत असली तरी तिचे कार्य फक्‍त आतड्यापुरते मर्यादित नसते किंवा पोट साफ होण्यापुरते सीमित नसते तर योग्य प्रकारे दिलेली बस्ती संपूर्ण शरीरावर काम करत असते. बस्तीच्या मार्फत विविध तऱ्हेची कार्ये घडू शकतात. उदा. शरीरशुद्धी होऊ शकते, शरीरातील त्रिदोष संतुलित होऊ शकतात, मेदधातूसारखा एखादा धातू अवाजवी प्रमाणात वाढला असला तर त्याला बाहेर काढता येते, धातूंचे पोषण करता येते, शुक्रदोष दूर करता येतात, तारुण्य टिकविण्यासाठी, रोगप्रतिकारशक्‍ती वाढविण्यासाठी प्रयत्न करता येतात वगैरे. बस्ती योग्य तऱ्हेने योजली तर कोणताही रोग दूर करू शकते असे चरकाचार्यांनी सांगितले आहे. बस्तीची उपयुक्‍तता पुढील सूत्रांवरून स्पष्ट होते,

बस्तिर्वयस्थापयिता सुखायुर्बलाग्निर्मेधा स्वरवर्णकृत्‌ च ।
सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां निरत्ययः सर्वगदापहाश्‍च ।।
विट्‌श्लेष्मपित्तानिलमूत्रकर्षी दार्ढ्यावहः शुक्रबलप्रदश्‍च ।
विश्वग्‌स्थितं दोषचयं निरस्य सर्वान्‌ विकारान्‌ शमयेत्‌ निरुहः ।।
...चरकसंहिता

 बस्ती धातूंचे पोषण करते व म्हातारपण येण्यास प्रतिबंध करते. 
 आयुष्य वाढवते व ते निरोगी असेल याची खात्री देते. 
 आवाज, अग्नी, मेधा यांचे वर्धन करते. 
 बालक तसेच वृद्ध व्यक्‍तींना सहजपण देता येते. 
 युक्‍तिपूर्वक योजल्यास सर्व प्रकारचे रोग बरे करू शकते.
 मल, कफ, पित्त, वात, मूत्र यांची शुद्धी करते. 
 शरीराला दृढ करते. 
 शुक्रधातूचे पोषण करते, ताकद वाढवते. 

 विशेषतः निरुह बस्ती (म्हणजे काढ्याची बस्ती) संपूर्ण शरीरात कोठेही दोष साठून राहिले असतील तर ते शरीराबाहेर काढण्यास सक्षम असते. 

काश्‍यपसंहितेत सुद्धा बस्ती लहान मुलांसाठी तसेच मोठ्या माणसांसाठीही अमृतासमान गुणकारी असते असे सांगितले आहे.  

वात, पित्त व कफ या त्रिदोषांमध्ये सर्वांत महत्त्वाचा असतो वात. कारण हलनचलनाची क्षमता फक्‍त वातातच असते. सृष्टीची आणि शरीराची एकमेकांशी तुलना करताना वाताची वाऱ्याशी, सूर्याची पित्ताशी व चंद्राची कफाशी तुलना केलेली आहे. ज्याप्रमाणे आपण सृष्टीत अनुभव घेतो की या तिघांपैकी जसा वाराच विद्‌ध्वंसाचे कारण असतो, तसे शरीरातही वातदोषच बिघाडाचे मुख्य कारण असतो. जोपर्यंत वाततत्त्व संतुलित आहे तोपर्यंत पित्त व कफसुद्धा आपापली कामे व्यवस्थित करत असतात. मात्र बिघडलेल्या वाताला थांबवण्याचे सामर्थ्य फक्‍त बस्तीत असते. या संबंधात सुश्रुत संहितेत सुंदर रूपक दिलेले आहे,

पवनाविद्ध तोयस्य वेलावेगमिबोधये ।
...सुश्रुत चिकित्सा

वाऱ्यामुळे समुद्रात आलेले वादळ केवळ समुद्राच्या लाटाच सहन करू शकतात, त्याप्रमाणे शरीरातील वातदोषाचा प्रकोप फक्‍त बस्ती उपचाराच्या मदतीनेच आटोक्‍यात आणता येऊ शकतो. 

बस्ती दिली जाते गुदामार्फत आतड्यांमधे, मग ती संपूर्ण शरीरावर काम कसे करू शकते हे समजावण्यासाठी सुद्धा उदाहरण दिले आहे की, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाचे मूळ छेदले तर त्याच्या फांद्या, पाने, फुले, फळे, अंकुर सर्वच नष्ट होते, त्याप्रमाणे वाताचे मूळ स्थान असणाऱ्या पक्वाशयात बस्तीचा प्रवेश होत असल्याने बस्ती संपूर्ण शरीरावर काम करू शकते. अनुवासन बस्तीच्या मदतीने संपूर्ण शरीराचे पोषण कशा प्रकारे होऊ शकते हे समजावण्यासाठीसुद्धा हेच उदाहरण दिले जाते. 

मूले निषिक्‍तो हि यथा द्रुमः स्यात्‌ नीलच्छदः कोमलपल्लवाग्रः । 
काले महान्‌ पुष्पफलप्रदश्‍च तथा नरः स्याद्‌ अनुवासनेन ।।
...चरक सिद्धस्थान

मुळाला योग्य ते पोषण, खत, पाणी वगैरे मिळाले तर ज्याप्रमाणे संपूर्ण वृक्ष पल्लवित होतो, त्याला क्रमाने फुले, फळे येतात त्याप्रमाणे अनुवासन बस्तीमुळे संपूर्ण शरीराचे पोषण होते, शरीराचे बल, वीर्य वाढण्यास मदत मिळते व अपत्यप्राप्तीचे सामर्थ्य येते. 
थोडक्‍यात बस्ती हा उपचार आरोग्य टिकविण्यासाठी व रोग बरा होण्यासाठी सर्वतोपरी उपयुक्‍त होय.

अग्र्यसंग्रहातील यापुढच्या विषयाची माहिती आपण पुढच्या वेळी घेऊ या.

Vertical Image: 
English Headline: 
Importance of basti
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे  www.balajitambe.com
Search Functional Tags: 
आरोग्य, Health, आयुर्वेद
Twitter Publish: 
Meta Keyword: 
Family Doctor, Dr. balaji Tambe
Meta Description: 
Importance of basti

ScienceDaily: Health & Medicine News

ScienceDaily: Alternative Medicine News

आहार व आरोग्य

NCCAM Featured Content