Search This Blog

#FamilyDoctor प्रश्नोत्तरे

मी ‘फॅमिली डॉक्‍टर’ची नियमित वाचक आहे. माझे वय ६५ वर्षे आहे. मी पाच-सहा महिन्यांपूर्वी घरात पडले. डॉक्‍टरांकडून जाऊन तपासणी केली असता, मान व पाठ यामधील मणक्‍यात दोन ठिकाणी छोटे फ्रॅक्‍चर आहे. यासाठी त्यांनी दिलेली औषधे घेतली, पण अजून त्रास होतो आहे. सकाळी उठताना त्या ठिकाणी थोडे दुखते. कृपया आयुर्वेदिक उपचार सुचवावा.
...भाग्यश्री

उत्तर - पाठीच्या कण्याला, विशेषतः ज्या ठिकाणी वेदना होतात त्या ठिकाणी दिवसातून दोन-तीन वेळा ‘संतुलन कुंडलिनी सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. रोज सकाळी खारकेचे चूर्ण टाकून उकळून घेतलेले दूध शतावरी कल्प मिसळून घेण्याचा उपयोग होईल. काही दिवस संतुलनच्या ‘कॅल्सिसॅन’ गोळ्या, ‘वातबल’ गोळ्या घेण्याचा उपयोग होईल. झालेले फ्रॅक्‍चर भरून यावे, यासाठी विशेष प्रकारचे लेप करता येतात. वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली असे लेप लावण्याने, दशमूळ सिद्ध तेलाच्या बस्ती घेण्यानेही बरे वाटेल. खसखस, नाचणी सत्त्व, गहू, तूप, खारीक वगैरे गोष्टींचा आहारात समावेश असणे चांगले. 

मी सकाळी एक लिटर पाणी पितो. सकाळचा नाश्‍ता केला की मग मात्र पचनक्रिया बिघडते. ॲसिडिटीची गोळी घेतली, तरच बरे वाटते. पोटाची सोनोग्राफी केली, त्यात काही सापडले नाही. कृपया मार्गदर्शन करावे.
...बाबासाहेब

उत्तर - सकाळी इतके जास्त पाणी न पिता फक्‍त एक कपभर कोमट-गरम पाणी पिण्याने पचन सुधारण्यास मदत मिळेल. सकाळचा नाश्‍ता साधारण आठ-नऊच्या सुमाराला करणे चांगले. त्यामध्ये बेकरी उत्पादने नसावीत, तर काही तरी गरम ताजा नाश्‍ता असावा. यादृष्टीने तांदळाच्या रव्याचा उपमा, सांजा, मऊ खिचडी, मऊ भात, मूग-तांदळाच्या पिठाचे धिरडे या प्रकारे योजना करता येईल. नाश्‍त्याच्या पूर्वी ‘संतुलन पित्तशांती’ गोळी घेण्याचाही उपयोग होईल. ॲसिडिटीच्या गोळ्या घेण्याची गरज लागणार नाही, यासाठी आहारयोजना नीट करणे आवश्‍यक होय. 

माझी मुलगी १६ वर्षांची आहे. तिचे जेवण साधे असेच आहे. बाहेरचे खाणे कधीतरीच होते. तरीही तिचे वजन वाढत चालले आहे. याचे कारण काय असावे? शरीरात वात भरल्यासारखा वाटतो. कृपया मार्गदर्शन करावे.
...सुखदा

उत्तर - या वयात वजन वाढण्यामागे बहुधा स्त्री-असंतुलन हे कारण असू शकते. प्रश्नात आपण मुलीच्या पाळीसंबंधी उल्लेख केलेला नाही. पाळीसंबंधी काही त्रास असल्यास लवकरात लवकर तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्याने आयुर्वेदिक औषधे सुरू करणे चांगले. बरोबरीने ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू वापरणे, आठवड्यातून दोन वेळा ‘संतुलन शक्‍ती धुपा’ची धुरी घेणे हेसुद्धा चांगले. वाढलेला वात व मेदधातू कमी करण्यासाठी रोज रात्री ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेला’ने अभ्यंग करणे, रोज नियमित चालणे, योगासने, विशेषतः सूर्यनमस्कार करणे, स्नानाच्या वेळी ‘सॅन मसाज पावडर’सारखे उटणे अंगाला चोळून लावणे, जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवणे, विशेषतः रात्रीचे जेवण लवकर करणे, हे उपाय योजता येतील. अंडी, मांसाहार, चीज, चवळी, वाटाणा, पावटा, राजमा वगैरे पचण्यास अवघड पदार्थ आहारातून टाळणे आवश्‍यक.

माझे वय ३५ वर्षे आहे. मला रोज थायरॉइडची गोळी घ्यावी लागते. पाळीमध्ये अंगावरून कमी प्रमाणात जाते. तरी यावर औषध सुचवावे.
...सायली

उत्तर - थायरॉईड ग्रंथीच्या असंतुलनावर प्रकृतीनुरूप औषध घेणे गरजेचे असते. असा अनुभव आहे, की योग्य औषधयोजना केली, तर हलके हलके गोळीचे प्रमाण कमी करता येऊ शकते. अंगावरून कमी जाते आहे त्यावर रोज सकाळी एक चमचा कोरफडीचा ताजा गर घेण्याचा, तसेच कोरफड व अन्य द्रव्यांपासून बनविलेले ‘संतुलन फेमिनाईन बॅलन्स’ हे आसव दोन-दोन चमचे या प्रमाणात दोन्ही जेवणांनंतर घेण्याचा उपयोग होईल. ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू वापरणे, धात्री रसायन, शतावरी कल्प घेणे याचाही उपयोग होईल. स्वयंपाक करण्यासाठी साधे खडा मीठ किंवा सैंधव मीठ वापरणे, रोज सकाळ-संध्याकाळ पाच मिनिटांसाठी ज्योतित्राटक करणे हेसुद्धा स्त्रीसंतुलनासाठी साहायक असते.

News Item ID: 
51-news_story-1539509496
Mobile Device Headline: 
#FamilyDoctor प्रश्नोत्तरे
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

मी ‘फॅमिली डॉक्‍टर’ची नियमित वाचक आहे. माझे वय ६५ वर्षे आहे. मी पाच-सहा महिन्यांपूर्वी घरात पडले. डॉक्‍टरांकडून जाऊन तपासणी केली असता, मान व पाठ यामधील मणक्‍यात दोन ठिकाणी छोटे फ्रॅक्‍चर आहे. यासाठी त्यांनी दिलेली औषधे घेतली, पण अजून त्रास होतो आहे. सकाळी उठताना त्या ठिकाणी थोडे दुखते. कृपया आयुर्वेदिक उपचार सुचवावा.
...भाग्यश्री

उत्तर - पाठीच्या कण्याला, विशेषतः ज्या ठिकाणी वेदना होतात त्या ठिकाणी दिवसातून दोन-तीन वेळा ‘संतुलन कुंडलिनी सिद्ध तेल’ लावण्याचा उपयोग होईल. रोज सकाळी खारकेचे चूर्ण टाकून उकळून घेतलेले दूध शतावरी कल्प मिसळून घेण्याचा उपयोग होईल. काही दिवस संतुलनच्या ‘कॅल्सिसॅन’ गोळ्या, ‘वातबल’ गोळ्या घेण्याचा उपयोग होईल. झालेले फ्रॅक्‍चर भरून यावे, यासाठी विशेष प्रकारचे लेप करता येतात. वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली असे लेप लावण्याने, दशमूळ सिद्ध तेलाच्या बस्ती घेण्यानेही बरे वाटेल. खसखस, नाचणी सत्त्व, गहू, तूप, खारीक वगैरे गोष्टींचा आहारात समावेश असणे चांगले. 

मी सकाळी एक लिटर पाणी पितो. सकाळचा नाश्‍ता केला की मग मात्र पचनक्रिया बिघडते. ॲसिडिटीची गोळी घेतली, तरच बरे वाटते. पोटाची सोनोग्राफी केली, त्यात काही सापडले नाही. कृपया मार्गदर्शन करावे.
...बाबासाहेब

उत्तर - सकाळी इतके जास्त पाणी न पिता फक्‍त एक कपभर कोमट-गरम पाणी पिण्याने पचन सुधारण्यास मदत मिळेल. सकाळचा नाश्‍ता साधारण आठ-नऊच्या सुमाराला करणे चांगले. त्यामध्ये बेकरी उत्पादने नसावीत, तर काही तरी गरम ताजा नाश्‍ता असावा. यादृष्टीने तांदळाच्या रव्याचा उपमा, सांजा, मऊ खिचडी, मऊ भात, मूग-तांदळाच्या पिठाचे धिरडे या प्रकारे योजना करता येईल. नाश्‍त्याच्या पूर्वी ‘संतुलन पित्तशांती’ गोळी घेण्याचाही उपयोग होईल. ॲसिडिटीच्या गोळ्या घेण्याची गरज लागणार नाही, यासाठी आहारयोजना नीट करणे आवश्‍यक होय. 

माझी मुलगी १६ वर्षांची आहे. तिचे जेवण साधे असेच आहे. बाहेरचे खाणे कधीतरीच होते. तरीही तिचे वजन वाढत चालले आहे. याचे कारण काय असावे? शरीरात वात भरल्यासारखा वाटतो. कृपया मार्गदर्शन करावे.
...सुखदा

उत्तर - या वयात वजन वाढण्यामागे बहुधा स्त्री-असंतुलन हे कारण असू शकते. प्रश्नात आपण मुलीच्या पाळीसंबंधी उल्लेख केलेला नाही. पाळीसंबंधी काही त्रास असल्यास लवकरात लवकर तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्याने आयुर्वेदिक औषधे सुरू करणे चांगले. बरोबरीने ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू वापरणे, आठवड्यातून दोन वेळा ‘संतुलन शक्‍ती धुपा’ची धुरी घेणे हेसुद्धा चांगले. वाढलेला वात व मेदधातू कमी करण्यासाठी रोज रात्री ‘संतुलन अभ्यंग सिद्ध तेला’ने अभ्यंग करणे, रोज नियमित चालणे, योगासने, विशेषतः सूर्यनमस्कार करणे, स्नानाच्या वेळी ‘सॅन मसाज पावडर’सारखे उटणे अंगाला चोळून लावणे, जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवणे, विशेषतः रात्रीचे जेवण लवकर करणे, हे उपाय योजता येतील. अंडी, मांसाहार, चीज, चवळी, वाटाणा, पावटा, राजमा वगैरे पचण्यास अवघड पदार्थ आहारातून टाळणे आवश्‍यक.

माझे वय ३५ वर्षे आहे. मला रोज थायरॉइडची गोळी घ्यावी लागते. पाळीमध्ये अंगावरून कमी प्रमाणात जाते. तरी यावर औषध सुचवावे.
...सायली

उत्तर - थायरॉईड ग्रंथीच्या असंतुलनावर प्रकृतीनुरूप औषध घेणे गरजेचे असते. असा अनुभव आहे, की योग्य औषधयोजना केली, तर हलके हलके गोळीचे प्रमाण कमी करता येऊ शकते. अंगावरून कमी जाते आहे त्यावर रोज सकाळी एक चमचा कोरफडीचा ताजा गर घेण्याचा, तसेच कोरफड व अन्य द्रव्यांपासून बनविलेले ‘संतुलन फेमिनाईन बॅलन्स’ हे आसव दोन-दोन चमचे या प्रमाणात दोन्ही जेवणांनंतर घेण्याचा उपयोग होईल. ‘फेमिसॅन तेला’चा पिचू वापरणे, धात्री रसायन, शतावरी कल्प घेणे याचाही उपयोग होईल. स्वयंपाक करण्यासाठी साधे खडा मीठ किंवा सैंधव मीठ वापरणे, रोज सकाळ-संध्याकाळ पाच मिनिटांसाठी ज्योतित्राटक करणे हेसुद्धा स्त्रीसंतुलनासाठी साहायक असते.

Vertical Image: 
English Headline: 
question answer
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे
Search Functional Tags: 
सकाळ, आयुर्वेद, दूध, wheat, मूग, drug, aloe vera
Twitter Publish: 

#FamilyDoctor अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व)

मन आनंदी अवस्थेत असेल तर ते तृप्त म्हणजे समाधानी होऊ शकते. मन शोकग्रस्त असले तर शरीराचे पोषण होऊ शकत नाही, शरीर निरोगी अवस्थेत राहू शकत नाही. शरीरपोषण व समाधानी मन यांच्या संयोगातून शांत झोप लागणे शक्‍य होते.

चरकसंहितेतील अग्र्यसंग्रहात थकवा घालविण्यामध्ये स्नान हे सर्वश्रेष्ठ कसे हे आपण पाहिले. आता या पुढचा विषय बघू.

हर्षः प्रीणनानाम्‌ - तृप्ती करणाऱ्या साधनांमध्ये हर्ष हा श्रेष्ठ होय. 
तृप्ती म्हणजेच समाधान, सुख आणि हर्ष म्हणजे आनंद. मन जर आनंदी अवस्थेत असेल तर ते तृप्त म्हणजे समाधानी होऊ शकते. मन आनंदी असले तर शरीरही सु-अवस्थेत राहते, म्हणजेच निरोगी राहते. 

शोकः शोषणानाम्‌ - शरीरशोषाला कारणीभूत मुख्य कारण म्हणजे शोक होय. 

कितीही चांगले खाल्ले-प्यायले, शरीराची काळजी घेतली तरी जर मन शोकग्रस्त असले तर शरीराचे पोषण होऊ शकत नाही, शरीर निरोगी अवस्थेत राहू शकत नाही. 

या दोन्ही सूत्रांवरून शरीरावर मनाचा असणारा प्रभाव स्पष्ट होतो. म्हणून शरीराची जेवढी काळजी घ्यायची, त्याहीपेक्षा अधिक काळजी मनाची घ्यायला हवी. याचा अर्थ मनाला हवे तसे वागणे असा होत नाही, चांगले काय, वाईट काय याची समज मनाला असणे, अक्षयच सुख ज्यात आहे, सर्वांच्या कल्याणाची भावना ज्यात आहे अशा गोष्टींमध्ये मनाला रमवणे असा होतो. 

निवृत्तिः पुष्टिकराणाम्‌ - सुख हे पुष्टीचे कारण असते. 
‘हसा आणि लठ्ठ व्हा’ ही उक्‍ती प्रसिद्ध आहेच. मात्र या ठिकाणी पुष्टी म्हणजे लठ्ठपणा असा अर्थ अपेक्षित नाही, तर शरीराचे व्यवस्थित पोषण या अर्थाने पुष्टी हा शब्द वापरला आहे. सुख असले की ते शरीराच्या पोषणाचे एक मुख्य कारण असते असे या ठिकाणी सांगितले आहे. 

पुष्टिः स्वप्नकराणाम्‌ - झोप आणणाऱ्या कारणांमध्ये पुष्टी म्हणजे शरीराचे व्यवस्थित पोषण हे मुख्य कारण असते. 

सहसा झोप न येणे हे मनाशी जोडले जाते, मात्र या सूत्रातून स्पष्ट होते की ते शरीराच्या पोषणाशीही तेवढेच जोडलेले आहे. शरीर अस्वस्थ असले, अशक्‍त असले तरी त्यामुळे झोपेमध्ये अडथळा उत्पन्न होऊ शकतो. शांत झोप लागण्यासाठी आयुर्वेदात पुढील उपचार सुचविलेले आहेत.

अभ्यंगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणं गात्रस्योद्वर्तनं संवाहनानि शालिगोधूमादिनिर्मितं स्निग्धं मधुरं भोजने बिलेशयानां विष्किराणां मांसरसा द्राक्षादिफलोपयोगो मनोज्ञशयनासनयानानि च ।...सुश्रुत शारीरस्थान

अभ्यंग - अंगाला वातशामक व शरीराचा थकवा दूर करू शकणाऱ्या द्रव्यांनी संस्कारित तेलाचा अभ्यंग करण्याने शांत झोप यायला मदत मिळते. रात्री झोपण्यापूर्वी असा अभ्यंग केल्यास अधिक चांगले. यातच ‘पादाभ्यंग’ही अंतर्भूत आहे. पादाभ्यंग घृत पायाच्या तळव्यांना लावून काशाच्या वाटीने तळपाय घासल्यास डोके शांत होऊन झोप लागायला मदत मिळते. 

मूर्ध्नि तैलनिषेवणम्‌ - डोक्‍याला तेल लावल्याने, विशेषतः टाळूवर ब्राह्मी, जास्वंद वगैरे शीतल व शामक द्रव्यांनी संस्कारित केलेले खोबरेल तेल भरपूर प्रमाणात लावल्याने/थापल्याने व संपूर्ण डोक्‍याला हेच तेल लावल्याने डोके शांत होते व शांत झोप यायला मदत मिळते. कानात तेल टाकण्याचा तसेच नाकात पातळ केलेल्या साजूक तुपाचे थेंब टाकण्याचाही फायदा होतो.

गात्रस्योद्वर्तनं संवाहनम्‌ - अंघोळीच्या अगोदर अंगाला उटणे लावण्याने व अंग तेल लावून चोळून घेतल्यानेही रात्री झोप यायला मदत मिळते.

शालिगोधूमादिनिर्मितं भोजनम्‌ - गहू, तांदूळ यापासून तयार केलेल्या पदार्थांचा समावेश जेवणामध्ये केल्याने, नियमित दूध घेतल्याने, उचित प्रमाणात साखर खाल्ल्याने, दूध, साखर घालून तयार केलेली खीर, शिरा, हलव्यासारखे पदार्थ अधूनमधून खाल्ल्याने प्राकृत कफ संतुलित राहून शांत झोप यायला मदत मिळते.

स्निग्धं मधुरं भोजनम्‌ - दोन्ही वेळच्या जेवणात पुरेशा प्रमाणात स्निग्ध व मधुर रसाचा समावेश असावा. याने प्राकृत कफदोष संतुलित स्थितीत राहतो व त्यामुळे शांत झोप यायला मदत मिळते. उलट गोड चव टाळली आणि कोरडे अन्न खाल्ले तर वात-पित्तदोष अतिप्रमाणात वाढून झोप कमी होते. याच कारणामुळे बहुतेक सगळ्या मधुमेहाच्या रोग्यांना शांत झोप येत नाही. थोड्या प्रमाणात साखर खायला सुरुवात केली, दूध-तुपासारखे आरोग्यदायी स्निग्ध पदार्थ पुरेसे घेतले की त्यांनाही शांत झोप येऊ शकते.

सरस - मांसाहार करणाऱ्या व्यक्‍तींनी फक्‍त सूप बनवून घेण्याचाही झोप यायला उपयोग होतो. 

द्राक्षादिफल - द्राक्षे, बदाम, जर्दाळू यांसारख्या फळांचे सेवन करण्यानेही वात-पित्तदोषांचे शमन होऊन शांत झोप यायला मदत मिळते. 

नि - मनाला आवडेल, प्रिय वाटेल असे अंथरूण, पांघरूण वापरल्याने व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे मन आनंदी, समाधानी ठेवण्याने शांत झोप यायला मदत मिळते.

अशा प्रकारे शरीरपोषण व समाधानी मन यांच्या संयोगातून शांत झोप लागणे शक्‍य होते.

 

News Item ID: 
51-news_story-1539505944
Mobile Device Headline: 
#FamilyDoctor अग्र्यसंग्रह (श्रेष्ठत्व)
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

मन आनंदी अवस्थेत असेल तर ते तृप्त म्हणजे समाधानी होऊ शकते. मन शोकग्रस्त असले तर शरीराचे पोषण होऊ शकत नाही, शरीर निरोगी अवस्थेत राहू शकत नाही. शरीरपोषण व समाधानी मन यांच्या संयोगातून शांत झोप लागणे शक्‍य होते.

चरकसंहितेतील अग्र्यसंग्रहात थकवा घालविण्यामध्ये स्नान हे सर्वश्रेष्ठ कसे हे आपण पाहिले. आता या पुढचा विषय बघू.

हर्षः प्रीणनानाम्‌ - तृप्ती करणाऱ्या साधनांमध्ये हर्ष हा श्रेष्ठ होय. 
तृप्ती म्हणजेच समाधान, सुख आणि हर्ष म्हणजे आनंद. मन जर आनंदी अवस्थेत असेल तर ते तृप्त म्हणजे समाधानी होऊ शकते. मन आनंदी असले तर शरीरही सु-अवस्थेत राहते, म्हणजेच निरोगी राहते. 

शोकः शोषणानाम्‌ - शरीरशोषाला कारणीभूत मुख्य कारण म्हणजे शोक होय. 

कितीही चांगले खाल्ले-प्यायले, शरीराची काळजी घेतली तरी जर मन शोकग्रस्त असले तर शरीराचे पोषण होऊ शकत नाही, शरीर निरोगी अवस्थेत राहू शकत नाही. 

या दोन्ही सूत्रांवरून शरीरावर मनाचा असणारा प्रभाव स्पष्ट होतो. म्हणून शरीराची जेवढी काळजी घ्यायची, त्याहीपेक्षा अधिक काळजी मनाची घ्यायला हवी. याचा अर्थ मनाला हवे तसे वागणे असा होत नाही, चांगले काय, वाईट काय याची समज मनाला असणे, अक्षयच सुख ज्यात आहे, सर्वांच्या कल्याणाची भावना ज्यात आहे अशा गोष्टींमध्ये मनाला रमवणे असा होतो. 

निवृत्तिः पुष्टिकराणाम्‌ - सुख हे पुष्टीचे कारण असते. 
‘हसा आणि लठ्ठ व्हा’ ही उक्‍ती प्रसिद्ध आहेच. मात्र या ठिकाणी पुष्टी म्हणजे लठ्ठपणा असा अर्थ अपेक्षित नाही, तर शरीराचे व्यवस्थित पोषण या अर्थाने पुष्टी हा शब्द वापरला आहे. सुख असले की ते शरीराच्या पोषणाचे एक मुख्य कारण असते असे या ठिकाणी सांगितले आहे. 

पुष्टिः स्वप्नकराणाम्‌ - झोप आणणाऱ्या कारणांमध्ये पुष्टी म्हणजे शरीराचे व्यवस्थित पोषण हे मुख्य कारण असते. 

सहसा झोप न येणे हे मनाशी जोडले जाते, मात्र या सूत्रातून स्पष्ट होते की ते शरीराच्या पोषणाशीही तेवढेच जोडलेले आहे. शरीर अस्वस्थ असले, अशक्‍त असले तरी त्यामुळे झोपेमध्ये अडथळा उत्पन्न होऊ शकतो. शांत झोप लागण्यासाठी आयुर्वेदात पुढील उपचार सुचविलेले आहेत.

अभ्यंगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणं गात्रस्योद्वर्तनं संवाहनानि शालिगोधूमादिनिर्मितं स्निग्धं मधुरं भोजने बिलेशयानां विष्किराणां मांसरसा द्राक्षादिफलोपयोगो मनोज्ञशयनासनयानानि च ।...सुश्रुत शारीरस्थान

अभ्यंग - अंगाला वातशामक व शरीराचा थकवा दूर करू शकणाऱ्या द्रव्यांनी संस्कारित तेलाचा अभ्यंग करण्याने शांत झोप यायला मदत मिळते. रात्री झोपण्यापूर्वी असा अभ्यंग केल्यास अधिक चांगले. यातच ‘पादाभ्यंग’ही अंतर्भूत आहे. पादाभ्यंग घृत पायाच्या तळव्यांना लावून काशाच्या वाटीने तळपाय घासल्यास डोके शांत होऊन झोप लागायला मदत मिळते. 

मूर्ध्नि तैलनिषेवणम्‌ - डोक्‍याला तेल लावल्याने, विशेषतः टाळूवर ब्राह्मी, जास्वंद वगैरे शीतल व शामक द्रव्यांनी संस्कारित केलेले खोबरेल तेल भरपूर प्रमाणात लावल्याने/थापल्याने व संपूर्ण डोक्‍याला हेच तेल लावल्याने डोके शांत होते व शांत झोप यायला मदत मिळते. कानात तेल टाकण्याचा तसेच नाकात पातळ केलेल्या साजूक तुपाचे थेंब टाकण्याचाही फायदा होतो.

गात्रस्योद्वर्तनं संवाहनम्‌ - अंघोळीच्या अगोदर अंगाला उटणे लावण्याने व अंग तेल लावून चोळून घेतल्यानेही रात्री झोप यायला मदत मिळते.

शालिगोधूमादिनिर्मितं भोजनम्‌ - गहू, तांदूळ यापासून तयार केलेल्या पदार्थांचा समावेश जेवणामध्ये केल्याने, नियमित दूध घेतल्याने, उचित प्रमाणात साखर खाल्ल्याने, दूध, साखर घालून तयार केलेली खीर, शिरा, हलव्यासारखे पदार्थ अधूनमधून खाल्ल्याने प्राकृत कफ संतुलित राहून शांत झोप यायला मदत मिळते.

स्निग्धं मधुरं भोजनम्‌ - दोन्ही वेळच्या जेवणात पुरेशा प्रमाणात स्निग्ध व मधुर रसाचा समावेश असावा. याने प्राकृत कफदोष संतुलित स्थितीत राहतो व त्यामुळे शांत झोप यायला मदत मिळते. उलट गोड चव टाळली आणि कोरडे अन्न खाल्ले तर वात-पित्तदोष अतिप्रमाणात वाढून झोप कमी होते. याच कारणामुळे बहुतेक सगळ्या मधुमेहाच्या रोग्यांना शांत झोप येत नाही. थोड्या प्रमाणात साखर खायला सुरुवात केली, दूध-तुपासारखे आरोग्यदायी स्निग्ध पदार्थ पुरेसे घेतले की त्यांनाही शांत झोप येऊ शकते.

सरस - मांसाहार करणाऱ्या व्यक्‍तींनी फक्‍त सूप बनवून घेण्याचाही झोप यायला उपयोग होतो. 

द्राक्षादिफल - द्राक्षे, बदाम, जर्दाळू यांसारख्या फळांचे सेवन करण्यानेही वात-पित्तदोषांचे शमन होऊन शांत झोप यायला मदत मिळते. 

नि - मनाला आवडेल, प्रिय वाटेल असे अंथरूण, पांघरूण वापरल्याने व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे मन आनंदी, समाधानी ठेवण्याने शांत झोप यायला मदत मिळते.

अशा प्रकारे शरीरपोषण व समाधानी मन यांच्या संयोगातून शांत झोप लागणे शक्‍य होते.

 

Vertical Image: 
English Headline: 
dr shri balaji tambe article
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे
Search Functional Tags: 
झोप, forest, उत्पन्न, आयुर्वेद, द्राक्ष, wheat, दूध, साखर, मधुमेह
Twitter Publish: 

#FamilyDoctor शक्‍ती

प्राचीन भारतीय शास्त्रात शक्‍तीला देवतास्वरूप मानले आहे. किंबहुना, शक्‍तीच्या विविध स्वरूपांनाच आपण वेगवेगळ्या देवींची नावे दिलेली आहेत. बुद्धी व स्मरणशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या विद्येची देवता म्हणजे सरस्वतीदेवी, कर्मशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या संपत्तीची देवता म्हणजे लक्ष्मीदेवी, शरीरशक्‍तीच्या साहाय्याने दुष्ट व अभद्र गोष्टींचे नामोहरण करणारी दुर्गादेवी, संपूर्ण वैश्विक शक्‍तीवर अधिकार असणारी गायत्रीदेवी अशा सर्वच देवता शक्‍तीशी संबंधित असल्याचे सापडेल. आई-वडिलांपासून किंवा पूर्वजन्माच्या इच्छा, आकांक्षांतून निर्माण झालेली कर्मबंधने जनुकांनी साठवलेली असतात आणि त्यामुळे मनुष्य बराचसा परस्वाधीन होतो. या बंधनातून सुटून स्वातंत्र्य व मुक्‍तीचा मार्ग मोकळा करण्यासाठी ज्या शक्‍तीची आवश्‍यकता असते व त्यासाठी जी उपाययोजना करायची त्यातून नवदुर्गा नवरात्रमहोत्सवाची आवश्‍यकता लक्षात येऊ शकेल.

जीवन जगताना शक्‍ती ही लागतेच. मनुष्यालाच नाही, तर प्राणी, वनस्पती, अगदी एखाद्या यंत्रालाही काम करण्यासाठी शक्‍तीची आवश्‍यकता असतेच. शेतात काम करणाऱ्या शेतकऱ्याला शारीरिक शक्‍तीची जास्ती आवश्‍यकता असेल, अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्याला बौद्धिक शक्‍तीची जास्ती आवश्‍यकता असेल, एखाद्या कलाकाराला त्याच्यामधल्या प्रतिभाशक्‍तीची अधिक गरज असेल. शक्‍तीची रूपे गरजेप्रमाणे निरनिराळी असू शकतात, पण मुळात शक्‍ती ही लागतेच. प्राणशक्‍ती ही तर सर्वांत मोठी शक्‍ती, जिच्यामुळे आयुष्य चालू राहते. रोगप्रतिकारशक्‍तीसुद्धा महत्त्वाची, जिच्यामुळे आयुष्य निरोगी राहू शकते. एकंदरच शक्‍तीचा महिमा मोठा आणि याच शक्‍तीची उपासना म्हणजे नवरात्रातील महाशक्‍तीचा उत्सव.
दुर्बल मनुष्य सगळ्याच बाजूंनी असहाय असतो. शक्‍ती कमी असली, की शरीराची कार्यक्षमता कमी होते, मनाचा उत्साह कमी होतो, काय करावे व काय करू नये, याबाबत निश्‍चित निर्णय घेता येत नाही. यातूनच प्रज्ञापराधाची सुरुवात होते आणि त्रिदोषांचा प्रकोप होऊन अनेक रोगांना आमंत्रण मिळू शकते. आयुर्वेदशास्त्रात शक्‍ती मिळवण्याच्या व अधिकाधिक टिकवून ठेवण्याच्या दृष्टीने अनेक उपाय सांगितले आहेत. आरोग्यपूर्ण जीवन जगण्यास आवश्‍यक असणाऱ्या सर्व अंगांचा विचार करून आयुर्वेदाने ‘अष्टांग’ संकल्पना समजवली. त्यातील दोन मुख्य अंगे म्हणजे रसायन व वाजीकरण. या दोघांचाही मुख्य उद्देश शक्‍ती संवर्धन व शक्‍तिसंरक्षण हाच आहे. कायचिकित्सा या अंगातही स्वस्थवृत्त, सद्‌वृत्ताच्या माध्यमातून शक्‍तीचा अपव्यय होणार नाही, यासाठी मार्गदर्शन केलेले आहे.

कौमारभृत्यतंत्रात गर्भसंस्कारांद्वारे गर्भाची मूळ शक्‍ती अधिकाधिक विकसित होण्याच्या दृष्टीने अनेक उपाय सांगितले आहेत, ग्रहचिकित्सा या अंगात अभौतिक शक्‍ती, अदृश्‍य जीवाणू, विषाणू, ग्रह वगैरेंपासून रक्षण मिळून शक्‍तिव्यय होण्यास प्रतिबंध होण्याच्या दृष्टीतून विविध उपाय सुचवलेले आहेत. 

आयुर्वेदाने सांगितलेले आचरणासंबंधीचे लहान-मोठे सर्वच नियम शक्‍तिरक्षणाच्या दृष्टीतूनच सांगितलेले आहेत. उदा.- दिनचर्येत रोज करायला सांगितलेले अभ्यंग शरीरधातूंची शक्‍ती वाढवते, त्यांना कणखर बनवते, पादाभ्यंग करण्याने डोळ्यांची शक्‍ती वाढते. प्रकृतीनुरूप व्यायाम करण्याने एकंदर कार्यक्षमता वाढते, ऋतुमान व प्रकृतीनुरूप सात्त्विक व पौष्टिक आहार घेतल्याने व योग्य रसायनांचे सेवन करण्याने धातूंचे पोषण होऊन शरीरशक्‍ती मिळते.

शक्‍ती अनाठायी खर्च होऊ नये, यासाठी ‘साहस’ करू नये, म्हणजे शरीरशक्‍तीचा विचार न करता अत्याधिक परिश्रम करू नये, असे सांगितले आहे. नदीच्या प्रवाहाविरुद्ध पोहू नये, फार उंच स्वरात फार वेळासाठी ओरडू नये, अतिप्रमाणात हसू नये यांसारखे नियम सांगतानाही त्यात शक्‍तीचा अपव्यय होऊ नये, हाच उद्देश ठेवलेला आहे. मानसिक शक्‍तीचाही आयुर्वेदात विचार केलेला आहे. 

धारयेत्तं सदा वेगान्‌ हितैषी प्रेत्य चेह च।
...अष्टांगहृदय सूत्रस्थान
मानसिक वेग अर्थात राग, लोभ, असूया, दुःख, अहंकार वगैरे जे सगळे मानसिक भाव आहेत, त्यांच्यावर संयम ठेवावा; कारण या गोष्टींच्या आहारी गेल्यास शक्‍तीचा सर्वाधिक अपव्यय होऊ शकतो.

‘शक्‍ती’ची विविध स्वरूपे असू शकतात. एकदा मूळ शक्‍ती मिळाली की विविध रूपांत रूपांतरित होऊ शकते, उदा.- रसायन म्हणजे शुक्रधातू, ओजस वाढवणारा विशिष्ट ‘औषध योग’ असे समजले, तर त्यापासून शक्‍ती मिळू शकते, वर्ण उजळू शकतो. रोग बरा होऊ शकतो, आयुष्य वाढू शकते; स्मृती, बुद्धी, प्रज्ञासंपन्नता मिळू शकते. एवढेच नाही, तर ‘सौभाग्यवर्धन’, ‘अलक्ष्मीनाश’, ‘वाचासिद्धी’ या गोष्टीही मिळू शकतात, असे आयुर्वेदात स्पष्ट सांगितले आहे.

परं देहेन्द्रियबलं वाक्‌सिद्धिः प्रणतिः कान्तिश्‍च ।।
...चरक चिकित्सास्थान
ससुवर्णस्तिलैः सार्धं अलक्ष्मीनाशनः स्मृतः ।
अलक्ष्मीघ्नं सदाऽयुष्यं राज्याय सुभगाय च ।।
मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम्‌ ।।
...सुश्रुत चिकित्सास्थान
वगैरे सूत्रांवरून स्पष्ट होते, की रसायनाचा परिणाम केवळ शारीरिक, मानसिक किंवा बौद्धिक स्तरावरच होतो असे नाही, तर भाग्य, लक्ष्मी-संपत्ती, वाचासिद्धीसारख्या सहसा जन्मजात किंवा दैवजात समजल्या जाणाऱ्या गोष्टीही मिळू शकतात. 

यावरून एक गोष्ट लक्षात येईल, की रसायनाच्या सेवनाने एकदा शक्‍ती मिळाली की मग ती हव्या त्या स्वरूपात रूपांतरित होऊ शकते. अर्थात, त्यासाठी शक्‍तीला योग्य प्रकारे वळण देण्याची आणि त्यासाठी योग्य प्रयत्न करण्याची आवश्‍यकता असतेच. मुळात शुक्रधातू, सप्तधातूंचे सारस्वरूप असणारे ओजतत्त्व यांच्यावर शक्‍ती अवलंबून असते. त्यादृष्टीने धातुपोषक आहार, रसायनसेवन, कफदोषाचे संतुलन व  धातूंची दृढता व सारता टिकून राहील, या प्रकारचे आचरण, योग्य आचरणासाठी मनावर संयम या गोष्टी सांभाळल्या, तर शक्‍तिसंवर्धन करता येईल.

याठिकाणी शक्‍तीचा खरा अर्थ लक्षात घ्यायला लागेल. उसनी, तात्पुरती किंवा इन्स्टंट पद्धतीने मिळवलेली शक्‍ती ही खरी शक्‍ती म्हणता येणार नाही. अनेक लोकांना दिवसभरामध्ये काम करण्यासाठी दर तीन-चार तासांनी कॉफीसारखे पेय प्यायची गरज भासते. कपभर कॉफी घेतल्यास थोडा वेळ ताजेतवाने वाटते, काम करायला हुरूप येतो हेही खरे, पण अशी तात्पुरती ओढून ताणून आणलेल्या शक्‍तीला खरी शक्‍ती नाही, तर शक्‍तीचा केवळ आभास म्हणावा लागेल. या आभासाने कमी पडत असलेली शक्‍ती भरून निघणे तर दूरच उलट असलेली शक्‍तीही कळत-नकळत हळूहळू खर्ची पडते.

आयुर्वेदाच्या नावाखाली आजकाल अशी अनेक इन्स्टंट शक्‍ती देणारी उत्पादने उपलब्ध होऊ लागली आहे. पण, जबरदस्तीने ओढून ताणून आणलेल्या क्षणिक शक्‍तीने मूळ आरोग्याचे नुकसानच होऊ शकते, याचे भान ठेवणे चांगले. शक्‍ती ही आपली आपण कमवावी लागते. शक्‍तीचा आभास निर्माण करता येत नाही. 

जीवनशक्‍ती, प्राणशक्‍ती उत्तम राहावी, यासाठी रसायनांच्या बरोबरीने आहार संतुलित असणे आणि सातही धातूंचे पोषण करणारा असणे हेसुद्धा महत्त्वाचे होय. आहाराची योजना उत्तम केली, तरी त्याचे पचन करणारा अग्नी सुस्थितीत असणेही गरजेचे असते, त्यादृष्टीने वयाच्या पस्तिशी-चाळिशीला शास्त्रोक्‍त पद्धतीने म्हणजे आभ्यंतर स्नेहन, अभ्यंग, स्वेदन वगैरे पूर्वतयारी करून नंतर पंचकर्माच्या मदतीने शरीर शुद्ध करून घेणे आवश्‍यक. याला उत्तम जोड मिळू शकते ती प्राणायामादी श्वसनक्रियांच्या योगे. नियमित दीर्घश्वसन, अनुलोम-विलोम, ॐकार यांच्या मदतीने प्राणशक्‍ती अधिक प्रमाणात आकर्षित करता येते. वेळेवर व पुरेशा प्रमाणात झोप घेणे हेसुद्धा शक्‍तीसाठी सहायक असते. उगवत्या सूर्याचे दर्शन, सूर्योपासना, सूर्यनमस्कार हेसुद्धा शारीरिक-मानसिक शक्‍तीसाठी मदत करतात. 

प्राचीन भारतीय शास्त्रात शक्‍तीला देवतास्वरूप मानले आहे. किंबहुना शक्‍तीच्या विविध स्वरूपांनाच आपण वेगवेगळ्या देवींची नावे दिलेली आहेत. बुद्धी व स्मरणशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या विद्येची देवता म्हणजे सरस्वतीदेवी, कर्मशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या संपत्तीची देवता म्हणजे लक्ष्मीदेवी, शरीरशक्‍तीच्या साहाय्याने दुष्ट व अभद्र गोष्टींचे नामोहरण करणारी दुर्गादेवी, संपूर्ण वैश्विक शक्‍तीवर अधिकार असणारी गायत्रीदेवी, अशा सर्वच देवता शक्‍तीशी संबंधित असल्याचे सापडेल. आई-वडिलांपासून किंवा पूर्वजन्माच्या इच्छा, आकांक्षांतून निर्माण झालेली कर्मबंधने जनुकांनी साठवलेली असतात आणि त्यामुळे मनुष्य बराचसा परस्वाधीन होतो. या बंधनातून सुटून स्वातंत्र्य व मुक्‍तीचा मार्ग मोकळा करण्यासाठी ज्या शक्‍तीची आवश्‍यकता असते व त्यासाठी जी उपाययोजना करायची, त्यातून नवदुर्गा नवरात्रमहोत्सवाची आवश्‍यकता लक्षात येऊ शकेल. 

आयुर्वेदातही शक्‍तिवर्धक रसायने तयार करताना त्यावर ‘श्रीसूक्‍त’ या अथर्ववेदातील लक्ष्मीदेवीच्या सूक्‍त-मंत्राचा संस्कार करायला सांगितला आहे.
श्रीसूक्‍तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने ।
...सुश्रुत चिकित्सास्थान
संतुलित सात्त्विक आहार, प्रकृतीनुरूप आचरण, शांत व पुरेशी झोप, संयमपूर्ण स्वभाव, नियमित व्यायाम, योग, ध्यान, स्वास्थ्यसंगीतादी गोष्टींचा रोजच्या दिनक्रमात समावेश आणि सरतेशेवटी सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे गुरुजनांचे, परमशक्‍तीचे आशीर्वाद या सगळ्या गोष्टी मिळाल्या, तर शक्‍ती व त्या पाठोपाठ संपन्न जीवन मिळू शकेल.

News Item ID: 
51-news_story-1539506326
Mobile Device Headline: 
#FamilyDoctor शक्‍ती
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

प्राचीन भारतीय शास्त्रात शक्‍तीला देवतास्वरूप मानले आहे. किंबहुना, शक्‍तीच्या विविध स्वरूपांनाच आपण वेगवेगळ्या देवींची नावे दिलेली आहेत. बुद्धी व स्मरणशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या विद्येची देवता म्हणजे सरस्वतीदेवी, कर्मशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या संपत्तीची देवता म्हणजे लक्ष्मीदेवी, शरीरशक्‍तीच्या साहाय्याने दुष्ट व अभद्र गोष्टींचे नामोहरण करणारी दुर्गादेवी, संपूर्ण वैश्विक शक्‍तीवर अधिकार असणारी गायत्रीदेवी अशा सर्वच देवता शक्‍तीशी संबंधित असल्याचे सापडेल. आई-वडिलांपासून किंवा पूर्वजन्माच्या इच्छा, आकांक्षांतून निर्माण झालेली कर्मबंधने जनुकांनी साठवलेली असतात आणि त्यामुळे मनुष्य बराचसा परस्वाधीन होतो. या बंधनातून सुटून स्वातंत्र्य व मुक्‍तीचा मार्ग मोकळा करण्यासाठी ज्या शक्‍तीची आवश्‍यकता असते व त्यासाठी जी उपाययोजना करायची त्यातून नवदुर्गा नवरात्रमहोत्सवाची आवश्‍यकता लक्षात येऊ शकेल.

जीवन जगताना शक्‍ती ही लागतेच. मनुष्यालाच नाही, तर प्राणी, वनस्पती, अगदी एखाद्या यंत्रालाही काम करण्यासाठी शक्‍तीची आवश्‍यकता असतेच. शेतात काम करणाऱ्या शेतकऱ्याला शारीरिक शक्‍तीची जास्ती आवश्‍यकता असेल, अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्याला बौद्धिक शक्‍तीची जास्ती आवश्‍यकता असेल, एखाद्या कलाकाराला त्याच्यामधल्या प्रतिभाशक्‍तीची अधिक गरज असेल. शक्‍तीची रूपे गरजेप्रमाणे निरनिराळी असू शकतात, पण मुळात शक्‍ती ही लागतेच. प्राणशक्‍ती ही तर सर्वांत मोठी शक्‍ती, जिच्यामुळे आयुष्य चालू राहते. रोगप्रतिकारशक्‍तीसुद्धा महत्त्वाची, जिच्यामुळे आयुष्य निरोगी राहू शकते. एकंदरच शक्‍तीचा महिमा मोठा आणि याच शक्‍तीची उपासना म्हणजे नवरात्रातील महाशक्‍तीचा उत्सव.
दुर्बल मनुष्य सगळ्याच बाजूंनी असहाय असतो. शक्‍ती कमी असली, की शरीराची कार्यक्षमता कमी होते, मनाचा उत्साह कमी होतो, काय करावे व काय करू नये, याबाबत निश्‍चित निर्णय घेता येत नाही. यातूनच प्रज्ञापराधाची सुरुवात होते आणि त्रिदोषांचा प्रकोप होऊन अनेक रोगांना आमंत्रण मिळू शकते. आयुर्वेदशास्त्रात शक्‍ती मिळवण्याच्या व अधिकाधिक टिकवून ठेवण्याच्या दृष्टीने अनेक उपाय सांगितले आहेत. आरोग्यपूर्ण जीवन जगण्यास आवश्‍यक असणाऱ्या सर्व अंगांचा विचार करून आयुर्वेदाने ‘अष्टांग’ संकल्पना समजवली. त्यातील दोन मुख्य अंगे म्हणजे रसायन व वाजीकरण. या दोघांचाही मुख्य उद्देश शक्‍ती संवर्धन व शक्‍तिसंरक्षण हाच आहे. कायचिकित्सा या अंगातही स्वस्थवृत्त, सद्‌वृत्ताच्या माध्यमातून शक्‍तीचा अपव्यय होणार नाही, यासाठी मार्गदर्शन केलेले आहे.

कौमारभृत्यतंत्रात गर्भसंस्कारांद्वारे गर्भाची मूळ शक्‍ती अधिकाधिक विकसित होण्याच्या दृष्टीने अनेक उपाय सांगितले आहेत, ग्रहचिकित्सा या अंगात अभौतिक शक्‍ती, अदृश्‍य जीवाणू, विषाणू, ग्रह वगैरेंपासून रक्षण मिळून शक्‍तिव्यय होण्यास प्रतिबंध होण्याच्या दृष्टीतून विविध उपाय सुचवलेले आहेत. 

आयुर्वेदाने सांगितलेले आचरणासंबंधीचे लहान-मोठे सर्वच नियम शक्‍तिरक्षणाच्या दृष्टीतूनच सांगितलेले आहेत. उदा.- दिनचर्येत रोज करायला सांगितलेले अभ्यंग शरीरधातूंची शक्‍ती वाढवते, त्यांना कणखर बनवते, पादाभ्यंग करण्याने डोळ्यांची शक्‍ती वाढते. प्रकृतीनुरूप व्यायाम करण्याने एकंदर कार्यक्षमता वाढते, ऋतुमान व प्रकृतीनुरूप सात्त्विक व पौष्टिक आहार घेतल्याने व योग्य रसायनांचे सेवन करण्याने धातूंचे पोषण होऊन शरीरशक्‍ती मिळते.

शक्‍ती अनाठायी खर्च होऊ नये, यासाठी ‘साहस’ करू नये, म्हणजे शरीरशक्‍तीचा विचार न करता अत्याधिक परिश्रम करू नये, असे सांगितले आहे. नदीच्या प्रवाहाविरुद्ध पोहू नये, फार उंच स्वरात फार वेळासाठी ओरडू नये, अतिप्रमाणात हसू नये यांसारखे नियम सांगतानाही त्यात शक्‍तीचा अपव्यय होऊ नये, हाच उद्देश ठेवलेला आहे. मानसिक शक्‍तीचाही आयुर्वेदात विचार केलेला आहे. 

धारयेत्तं सदा वेगान्‌ हितैषी प्रेत्य चेह च।
...अष्टांगहृदय सूत्रस्थान
मानसिक वेग अर्थात राग, लोभ, असूया, दुःख, अहंकार वगैरे जे सगळे मानसिक भाव आहेत, त्यांच्यावर संयम ठेवावा; कारण या गोष्टींच्या आहारी गेल्यास शक्‍तीचा सर्वाधिक अपव्यय होऊ शकतो.

‘शक्‍ती’ची विविध स्वरूपे असू शकतात. एकदा मूळ शक्‍ती मिळाली की विविध रूपांत रूपांतरित होऊ शकते, उदा.- रसायन म्हणजे शुक्रधातू, ओजस वाढवणारा विशिष्ट ‘औषध योग’ असे समजले, तर त्यापासून शक्‍ती मिळू शकते, वर्ण उजळू शकतो. रोग बरा होऊ शकतो, आयुष्य वाढू शकते; स्मृती, बुद्धी, प्रज्ञासंपन्नता मिळू शकते. एवढेच नाही, तर ‘सौभाग्यवर्धन’, ‘अलक्ष्मीनाश’, ‘वाचासिद्धी’ या गोष्टीही मिळू शकतात, असे आयुर्वेदात स्पष्ट सांगितले आहे.

परं देहेन्द्रियबलं वाक्‌सिद्धिः प्रणतिः कान्तिश्‍च ।।
...चरक चिकित्सास्थान
ससुवर्णस्तिलैः सार्धं अलक्ष्मीनाशनः स्मृतः ।
अलक्ष्मीघ्नं सदाऽयुष्यं राज्याय सुभगाय च ।।
मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम्‌ ।।
...सुश्रुत चिकित्सास्थान
वगैरे सूत्रांवरून स्पष्ट होते, की रसायनाचा परिणाम केवळ शारीरिक, मानसिक किंवा बौद्धिक स्तरावरच होतो असे नाही, तर भाग्य, लक्ष्मी-संपत्ती, वाचासिद्धीसारख्या सहसा जन्मजात किंवा दैवजात समजल्या जाणाऱ्या गोष्टीही मिळू शकतात. 

यावरून एक गोष्ट लक्षात येईल, की रसायनाच्या सेवनाने एकदा शक्‍ती मिळाली की मग ती हव्या त्या स्वरूपात रूपांतरित होऊ शकते. अर्थात, त्यासाठी शक्‍तीला योग्य प्रकारे वळण देण्याची आणि त्यासाठी योग्य प्रयत्न करण्याची आवश्‍यकता असतेच. मुळात शुक्रधातू, सप्तधातूंचे सारस्वरूप असणारे ओजतत्त्व यांच्यावर शक्‍ती अवलंबून असते. त्यादृष्टीने धातुपोषक आहार, रसायनसेवन, कफदोषाचे संतुलन व  धातूंची दृढता व सारता टिकून राहील, या प्रकारचे आचरण, योग्य आचरणासाठी मनावर संयम या गोष्टी सांभाळल्या, तर शक्‍तिसंवर्धन करता येईल.

याठिकाणी शक्‍तीचा खरा अर्थ लक्षात घ्यायला लागेल. उसनी, तात्पुरती किंवा इन्स्टंट पद्धतीने मिळवलेली शक्‍ती ही खरी शक्‍ती म्हणता येणार नाही. अनेक लोकांना दिवसभरामध्ये काम करण्यासाठी दर तीन-चार तासांनी कॉफीसारखे पेय प्यायची गरज भासते. कपभर कॉफी घेतल्यास थोडा वेळ ताजेतवाने वाटते, काम करायला हुरूप येतो हेही खरे, पण अशी तात्पुरती ओढून ताणून आणलेल्या शक्‍तीला खरी शक्‍ती नाही, तर शक्‍तीचा केवळ आभास म्हणावा लागेल. या आभासाने कमी पडत असलेली शक्‍ती भरून निघणे तर दूरच उलट असलेली शक्‍तीही कळत-नकळत हळूहळू खर्ची पडते.

आयुर्वेदाच्या नावाखाली आजकाल अशी अनेक इन्स्टंट शक्‍ती देणारी उत्पादने उपलब्ध होऊ लागली आहे. पण, जबरदस्तीने ओढून ताणून आणलेल्या क्षणिक शक्‍तीने मूळ आरोग्याचे नुकसानच होऊ शकते, याचे भान ठेवणे चांगले. शक्‍ती ही आपली आपण कमवावी लागते. शक्‍तीचा आभास निर्माण करता येत नाही. 

जीवनशक्‍ती, प्राणशक्‍ती उत्तम राहावी, यासाठी रसायनांच्या बरोबरीने आहार संतुलित असणे आणि सातही धातूंचे पोषण करणारा असणे हेसुद्धा महत्त्वाचे होय. आहाराची योजना उत्तम केली, तरी त्याचे पचन करणारा अग्नी सुस्थितीत असणेही गरजेचे असते, त्यादृष्टीने वयाच्या पस्तिशी-चाळिशीला शास्त्रोक्‍त पद्धतीने म्हणजे आभ्यंतर स्नेहन, अभ्यंग, स्वेदन वगैरे पूर्वतयारी करून नंतर पंचकर्माच्या मदतीने शरीर शुद्ध करून घेणे आवश्‍यक. याला उत्तम जोड मिळू शकते ती प्राणायामादी श्वसनक्रियांच्या योगे. नियमित दीर्घश्वसन, अनुलोम-विलोम, ॐकार यांच्या मदतीने प्राणशक्‍ती अधिक प्रमाणात आकर्षित करता येते. वेळेवर व पुरेशा प्रमाणात झोप घेणे हेसुद्धा शक्‍तीसाठी सहायक असते. उगवत्या सूर्याचे दर्शन, सूर्योपासना, सूर्यनमस्कार हेसुद्धा शारीरिक-मानसिक शक्‍तीसाठी मदत करतात. 

प्राचीन भारतीय शास्त्रात शक्‍तीला देवतास्वरूप मानले आहे. किंबहुना शक्‍तीच्या विविध स्वरूपांनाच आपण वेगवेगळ्या देवींची नावे दिलेली आहेत. बुद्धी व स्मरणशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या विद्येची देवता म्हणजे सरस्वतीदेवी, कर्मशक्‍तीच्या संपन्नतेतून साध्य होणाऱ्या संपत्तीची देवता म्हणजे लक्ष्मीदेवी, शरीरशक्‍तीच्या साहाय्याने दुष्ट व अभद्र गोष्टींचे नामोहरण करणारी दुर्गादेवी, संपूर्ण वैश्विक शक्‍तीवर अधिकार असणारी गायत्रीदेवी, अशा सर्वच देवता शक्‍तीशी संबंधित असल्याचे सापडेल. आई-वडिलांपासून किंवा पूर्वजन्माच्या इच्छा, आकांक्षांतून निर्माण झालेली कर्मबंधने जनुकांनी साठवलेली असतात आणि त्यामुळे मनुष्य बराचसा परस्वाधीन होतो. या बंधनातून सुटून स्वातंत्र्य व मुक्‍तीचा मार्ग मोकळा करण्यासाठी ज्या शक्‍तीची आवश्‍यकता असते व त्यासाठी जी उपाययोजना करायची, त्यातून नवदुर्गा नवरात्रमहोत्सवाची आवश्‍यकता लक्षात येऊ शकेल. 

आयुर्वेदातही शक्‍तिवर्धक रसायने तयार करताना त्यावर ‘श्रीसूक्‍त’ या अथर्ववेदातील लक्ष्मीदेवीच्या सूक्‍त-मंत्राचा संस्कार करायला सांगितला आहे.
श्रीसूक्‍तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने ।
...सुश्रुत चिकित्सास्थान
संतुलित सात्त्विक आहार, प्रकृतीनुरूप आचरण, शांत व पुरेशी झोप, संयमपूर्ण स्वभाव, नियमित व्यायाम, योग, ध्यान, स्वास्थ्यसंगीतादी गोष्टींचा रोजच्या दिनक्रमात समावेश आणि सरतेशेवटी सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे गुरुजनांचे, परमशक्‍तीचे आशीर्वाद या सगळ्या गोष्टी मिळाल्या, तर शक्‍ती व त्या पाठोपाठ संपन्न जीवन मिळू शकेल.

Vertical Image: 
English Headline: 
Dr Balaji Tambe Article
Author Type: 
External Author
डॉ. श्री बालाजी तांबे
Search Functional Tags: 
आरोग्य, औषध, चीन, भारत, नवरात्र, Machine, बौद्ध, कला, आयुर्वेद, Health, drug, कॉफी, झोप, सूर्य
Twitter Publish: 

स्त्रियांनो, हृदय सांभाळा!

पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांमध्ये हृदयविकार होण्याचे प्रमाण कमी आहे. पण गेल्या काही वर्षांपासून विविध प्रकारच्या हृदयविकारांना महिला बळी पडण्याच्या प्रमाणात सातत्याने वाढ होत आहे. स्त्रियांनी स्वतःला, आपल्या हृदयाला सांभाळण्याची गरज आहे.

गेली काही वर्षे महिलांमध्ये हृदयविकाराचे प्रमाण नियमितपणे वाढत आहे. विशेषतः प्रजननक्षम वयात हे प्रमाण जास्त आहे आणि हीच धोक्‍याचा इशारा देणारी गोष्ट आहे. इस्ट्रोजेनची पातळी कमी होणे, रजोनिवृत्तीची लक्षणे लवकर दिसू लागणे, मधुमेह, स्थूलपणा इत्यादी हृदयरोगाशी संबंधित परिणाम दिसू लागणे आदी गोष्टींकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. हृदयविकार हा महिलांशी फार संबंधित नसल्याचा अनेकांचा समज आहे. पण महिलांच्या मृत्यूसाठी सर्वाधिक कारणीभूत ठरणारे कारण हे हृदयविकार आहे, हे किती जणांना माहीत आहे. 
पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना हृदयाच्या रक्तवाहिनीचा आजार उशिरा होतो. पण त्याचे स्वरूप मात्र अधिक गंभीर असते. हृदयविकाराचा झटका आलेल्या अनेक महिलांना याबाबत माहितीच नसते गैरसमजांमुळे त्याचे निदान होण्यास विलंब होतो. पुरुषांमध्ये दिसणाऱ्या हृदयविकाराच्या लक्षणांपेक्षा महिलांमधील हृदयविकाराची लक्षणे वेगळी असतात. उदा. महिलांच्या छातीत किंवा खांद्यांमध्ये वेदना होत नाहीत, पण त्यांचे जबडे दुखू शकतात. हे लक्षण थेट हृदयविकाराशी जोडलेले दिसत नाही. पण जबडे दुखत असतील तर हृदयाची तपासणीही करून घ्याच.

त्याचप्रमाणे एखाद्या स्त्रीला धाप लागते किंवा थकवा येतो, तेव्हा त्याचा संबंध साध्या अशक्तपणाशी किंवा कामाचा दबाव वाढल्याशी जोडला जातो. पण ती मधुमेहाची सुरुवात असू शकते. किंवा हृदयविकाराचेही ते लक्षण असू शकते. महिलांमध्ये दिसणाऱ्या इतर काही लक्षणांचा संबंध हृदयविकाराशी असू शकेल हे लक्षात न घेता, त्यांचा संबंध बहुतेक वेळा पोटाच्या विकारांशी जोडला जातो. त्यात पोटदुखी, पित्त, मळमळणे इत्यादींचा समावेश आहे. यामुळे महिलांमधील हृदयविकाराचे निदान लवकर होणे कठीण होऊन बसते. 

करॉनरी मायक्रोव्हॅस्क्‍युलर डिसीज (हृदयातील सूक्ष्मरक्तवाहिन्यांचा आजार) हा महिलांमध्ये सामान्यपणे आढळून येतो. ‘ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम’ किंवा ‘टाकोस्टुबो कार्डियोमायोपथी’ हे आजारही महिलांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळून येतात. हा ताणामुळे उद्‌भवलेला कार्डियोमायोपथीचा प्रकार आहे. यात हृदयातील मुख्य स्नायू विस्फारतात. महिला आराम करत असताना किंवा निद्रावस्थेतही ही स्थिती उद्‌भवू शकतात. बहुधा हृदयाला नुकसान झाल्यानंतर महिला हॉस्पिटलमध्ये दाखल होतात. कारण ही लक्षणे बहुधा हृदयविकाराच्या झटक्‍याशी जोडली गेलेली नसतात आणि कदाचित महिलांनी त्या लक्षणांना फार महत्त्व दिलेले नसते. 

महिलांच्या निदान चाचण्यांमध्ये त्यांच्या हृदयातील बदल अचूकपणे दिसून न येण्याचीही शक्‍यता असते. त्याचप्रमाणे हृदयातील धमन्यांमध्ये झालेल्या गुठळ्यांमुळे हृदयविकाराचा झटका येतो, असा सर्वसाधारण समज आहे. असे असले तरी रक्तवाहिन्यांमध्ये गुठळ्या नसतानाही हृदयविकार होऊ शकतो. महिलांच्या हृदयातील धमनी आकुंचित झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे रक्तवाहिनीचा पापुद्रा फाटू शकतो आणि परिणामी रक्तस्राव होऊन रक्ताची गुठळी होऊ शकते. महिलांच्या मुख्य रक्तवाहिन्यांमध्ये गुठळ्या असू शकतातच, त्याचप्रमाणे या गुठळ्या हृदयाला रक्त पुरविणाऱ्या छोट्या रक्तवाहन्यांमध्येही असू शकतात. याला छोट्या रक्तवाहिन्यांचा हृदयविकार किंवा हृदयातील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांचा आजार असेही म्हणतात. मानसिक तणावामुळेही हृदयविकाराचा झटका येण्यासारखी परिस्थिती उत्पन्न होते. 

रजोनिवृत्तीनंतर महिलांमधील हृदयविकाराच्या झटक्‍यांची शक्‍यता वाढते. रजोनिवृत्तीची प्रक्रिया साधारण ४५ ते ५० वयादरम्यान सुरू होते. या कालावधीत महिलांच्या शरीरातील इस्ट्रोजेन या संप्रेरकाची पातळी कमी होते. त्यामुळे हृदयविकारांमध्ये वाढ होते. एस्ट्रोजनेचा संबंध अधिक पातळीमध्ये हाय डेन्सिटी लपोप्रोटिन (एचडीएल किंवा उपकारक कोलेस्टरॉल) असण्याशी आहे. रजोनिवृत्तीनंतर नैसर्गिक एस्ट्रोजेनचे लो डेन्सिटी लायपोप्रोटिन (एलडीएल किंवा अपायकारक कोलेस्टरॉल) स्रवल्यामुळे उपकारक कोलेस्टरॉलचे प्रमाण कमी होते आणि अपायकारक कोलेस्टरॉलचे प्रमाण वाढते. परिणामी, हृदयविकार होण्याची शक्‍यता असते. 

कोणत्याही आजारपणाच्या लक्षणांकडे व संकेतांकडे महिला दुर्लक्ष करतात. हा त्यांचा स्वभाव बनलेला दिसतो. घरातील इतरांसाठी जागरुक असणारी स्त्री स्वतःच्या प्रकृतीची हेळसांड करताना दिसते. त्याचप्रमाणे नियमित शारीरिक हालचालीकडेही महिला दुर्लक्ष करत असल्याचे दिसून येते. घरकाम कितीही असले तरी ते शरीराला थकवणारे असतात, त्याला पूरक किंवा ताकद देणारे नसतात. पण हे लक्षात न घेतल्याने व्यायाम करण्याकडेही त्यांचा कल नसतो. त्याचप्रमाणे हृदयविकाराची कोणतीही लक्षणे दिसत नसली तरी नियमितपणे आरोग्यतपासणी करून घेणे आवश्‍यक असते हे महिलांना पटवून देणे कठीण असते. वय आणि लिंग यांचा भेदभाव न करता सर्वांमध्ये हृदयविकारांबद्दल जाणीवजागृती निर्माण करण्याची आता वेळ आली आहे. हृदयविकार टाळण्यासाठी आणि त्यांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी वेळीच प्रतिबंधक पावले उचलणे अणि जीवनशैलीत बदल करणे आवश्‍यक असते.

News Item ID: 
51-news_story-1539506750
Mobile Device Headline: 
स्त्रियांनो, हृदय सांभाळा!
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांमध्ये हृदयविकार होण्याचे प्रमाण कमी आहे. पण गेल्या काही वर्षांपासून विविध प्रकारच्या हृदयविकारांना महिला बळी पडण्याच्या प्रमाणात सातत्याने वाढ होत आहे. स्त्रियांनी स्वतःला, आपल्या हृदयाला सांभाळण्याची गरज आहे.

गेली काही वर्षे महिलांमध्ये हृदयविकाराचे प्रमाण नियमितपणे वाढत आहे. विशेषतः प्रजननक्षम वयात हे प्रमाण जास्त आहे आणि हीच धोक्‍याचा इशारा देणारी गोष्ट आहे. इस्ट्रोजेनची पातळी कमी होणे, रजोनिवृत्तीची लक्षणे लवकर दिसू लागणे, मधुमेह, स्थूलपणा इत्यादी हृदयरोगाशी संबंधित परिणाम दिसू लागणे आदी गोष्टींकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. हृदयविकार हा महिलांशी फार संबंधित नसल्याचा अनेकांचा समज आहे. पण महिलांच्या मृत्यूसाठी सर्वाधिक कारणीभूत ठरणारे कारण हे हृदयविकार आहे, हे किती जणांना माहीत आहे. 
पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना हृदयाच्या रक्तवाहिनीचा आजार उशिरा होतो. पण त्याचे स्वरूप मात्र अधिक गंभीर असते. हृदयविकाराचा झटका आलेल्या अनेक महिलांना याबाबत माहितीच नसते गैरसमजांमुळे त्याचे निदान होण्यास विलंब होतो. पुरुषांमध्ये दिसणाऱ्या हृदयविकाराच्या लक्षणांपेक्षा महिलांमधील हृदयविकाराची लक्षणे वेगळी असतात. उदा. महिलांच्या छातीत किंवा खांद्यांमध्ये वेदना होत नाहीत, पण त्यांचे जबडे दुखू शकतात. हे लक्षण थेट हृदयविकाराशी जोडलेले दिसत नाही. पण जबडे दुखत असतील तर हृदयाची तपासणीही करून घ्याच.

त्याचप्रमाणे एखाद्या स्त्रीला धाप लागते किंवा थकवा येतो, तेव्हा त्याचा संबंध साध्या अशक्तपणाशी किंवा कामाचा दबाव वाढल्याशी जोडला जातो. पण ती मधुमेहाची सुरुवात असू शकते. किंवा हृदयविकाराचेही ते लक्षण असू शकते. महिलांमध्ये दिसणाऱ्या इतर काही लक्षणांचा संबंध हृदयविकाराशी असू शकेल हे लक्षात न घेता, त्यांचा संबंध बहुतेक वेळा पोटाच्या विकारांशी जोडला जातो. त्यात पोटदुखी, पित्त, मळमळणे इत्यादींचा समावेश आहे. यामुळे महिलांमधील हृदयविकाराचे निदान लवकर होणे कठीण होऊन बसते. 

करॉनरी मायक्रोव्हॅस्क्‍युलर डिसीज (हृदयातील सूक्ष्मरक्तवाहिन्यांचा आजार) हा महिलांमध्ये सामान्यपणे आढळून येतो. ‘ब्रोकन हार्ट सिंड्रोम’ किंवा ‘टाकोस्टुबो कार्डियोमायोपथी’ हे आजारही महिलांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळून येतात. हा ताणामुळे उद्‌भवलेला कार्डियोमायोपथीचा प्रकार आहे. यात हृदयातील मुख्य स्नायू विस्फारतात. महिला आराम करत असताना किंवा निद्रावस्थेतही ही स्थिती उद्‌भवू शकतात. बहुधा हृदयाला नुकसान झाल्यानंतर महिला हॉस्पिटलमध्ये दाखल होतात. कारण ही लक्षणे बहुधा हृदयविकाराच्या झटक्‍याशी जोडली गेलेली नसतात आणि कदाचित महिलांनी त्या लक्षणांना फार महत्त्व दिलेले नसते. 

महिलांच्या निदान चाचण्यांमध्ये त्यांच्या हृदयातील बदल अचूकपणे दिसून न येण्याचीही शक्‍यता असते. त्याचप्रमाणे हृदयातील धमन्यांमध्ये झालेल्या गुठळ्यांमुळे हृदयविकाराचा झटका येतो, असा सर्वसाधारण समज आहे. असे असले तरी रक्तवाहिन्यांमध्ये गुठळ्या नसतानाही हृदयविकार होऊ शकतो. महिलांच्या हृदयातील धमनी आकुंचित झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे रक्तवाहिनीचा पापुद्रा फाटू शकतो आणि परिणामी रक्तस्राव होऊन रक्ताची गुठळी होऊ शकते. महिलांच्या मुख्य रक्तवाहिन्यांमध्ये गुठळ्या असू शकतातच, त्याचप्रमाणे या गुठळ्या हृदयाला रक्त पुरविणाऱ्या छोट्या रक्तवाहन्यांमध्येही असू शकतात. याला छोट्या रक्तवाहिन्यांचा हृदयविकार किंवा हृदयातील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांचा आजार असेही म्हणतात. मानसिक तणावामुळेही हृदयविकाराचा झटका येण्यासारखी परिस्थिती उत्पन्न होते. 

रजोनिवृत्तीनंतर महिलांमधील हृदयविकाराच्या झटक्‍यांची शक्‍यता वाढते. रजोनिवृत्तीची प्रक्रिया साधारण ४५ ते ५० वयादरम्यान सुरू होते. या कालावधीत महिलांच्या शरीरातील इस्ट्रोजेन या संप्रेरकाची पातळी कमी होते. त्यामुळे हृदयविकारांमध्ये वाढ होते. एस्ट्रोजनेचा संबंध अधिक पातळीमध्ये हाय डेन्सिटी लपोप्रोटिन (एचडीएल किंवा उपकारक कोलेस्टरॉल) असण्याशी आहे. रजोनिवृत्तीनंतर नैसर्गिक एस्ट्रोजेनचे लो डेन्सिटी लायपोप्रोटिन (एलडीएल किंवा अपायकारक कोलेस्टरॉल) स्रवल्यामुळे उपकारक कोलेस्टरॉलचे प्रमाण कमी होते आणि अपायकारक कोलेस्टरॉलचे प्रमाण वाढते. परिणामी, हृदयविकार होण्याची शक्‍यता असते. 

कोणत्याही आजारपणाच्या लक्षणांकडे व संकेतांकडे महिला दुर्लक्ष करतात. हा त्यांचा स्वभाव बनलेला दिसतो. घरातील इतरांसाठी जागरुक असणारी स्त्री स्वतःच्या प्रकृतीची हेळसांड करताना दिसते. त्याचप्रमाणे नियमित शारीरिक हालचालीकडेही महिला दुर्लक्ष करत असल्याचे दिसून येते. घरकाम कितीही असले तरी ते शरीराला थकवणारे असतात, त्याला पूरक किंवा ताकद देणारे नसतात. पण हे लक्षात न घेतल्याने व्यायाम करण्याकडेही त्यांचा कल नसतो. त्याचप्रमाणे हृदयविकाराची कोणतीही लक्षणे दिसत नसली तरी नियमितपणे आरोग्यतपासणी करून घेणे आवश्‍यक असते हे महिलांना पटवून देणे कठीण असते. वय आणि लिंग यांचा भेदभाव न करता सर्वांमध्ये हृदयविकारांबद्दल जाणीवजागृती निर्माण करण्याची आता वेळ आली आहे. हृदयविकार टाळण्यासाठी आणि त्यांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी वेळीच प्रतिबंधक पावले उचलणे अणि जीवनशैलीत बदल करणे आवश्‍यक असते.

Vertical Image: 
English Headline: 
Heart Care Woman
Author Type: 
External Author
डॉ. विनयगा पंडियन
Search Functional Tags: 
हृदय, women, मधुमेह, उत्पन्न, LifeStyle
Twitter Publish: 

#FamilyDoctor बैठका काढायच्या ?

बैठका काढणे हा आपल्या परंपरेतील उत्तम व्यायाम म्हणून परिचित आहे. पण सगळ्यांनाच बैठका काढणे योग्य नसते. बैठकांचा व्यायाम काहींना तरी टाळावाच लागेल.

‘बैठका’ हा सर्वात महत्त्वाचा व्यायाम आपण टाळावा का? 
बैठका काढणे ही शरीराची एक अत्यंत मूलभूत हालचाल असते. या व्यायाम प्रकाराला व्यायामाचा राजा असेही म्हटले जाते, कारण शारीरिक ताकदीची आवश्‍यकता असलेल्या प्रत्येक खेळात या व्यायाम प्रकाराचा वारसा चालत आलेला आहे. शरीरसौष्ठवापासून ते कुस्तीपर्यंत दैनंदिन व्यायामात बैठका हा एक महत्त्वाचा व्यायाम असतो. यात शरीराचे कंबरेपासून खालचे अवयव आणि शरीराच्या मध्यवर्ती भागातील स्नायू समाविष्ट असतात. त्यामुळे ही अत्यंत कार्यक्षम अशी हालचाल असते.

असे असले तरी बैठकांमध्ये नैपुण्य प्राप्त करण्यासाठी सराव आणि वेळ दोन्हीची आवश्‍यकता असते. ही काही सहजसाध्य गोष्ट नाही. त्यात अनेक तांत्रिक बाबी लक्षात घ्यावा लागतात, शरीराच्या हालचालीची ढब बदलावी लागते, अनेक बारीसारीक तपशीलांचा विचार करावा लागतो. पण, बैठका काढणे न जमणाऱ्यांपैकी तुम्ही एक असाल तर काय? बैठका काढताना किंवा बैठका काढल्यानंतर तुमच्या गुडघ्याच्या भोवती वेदना होत असतील तर काय? यातील सत्य हे की तुमच्या आवडत्या व्यायामप्रकारच्या बाबतीत तुम्ही अधिक विचार केला पाहिजे आणि तुम्ही तो व्यायाम किती वेळ करता हेही लक्षात घेतले पाहिजे. पण तुम्ही या आधी कधी जिममध्ये गेलाच नसाल किंवा पहिल्यांदाच जिममध्ये जाणार असाल तर काय? बैठका पूर्णपणे टाळणे, हाच त्यावरील उपाय आहे का?

बैठका हा एक संयुक्त, पूर्ण शरीराचा व्यायाम आहे. बैठकांमध्ये विविध प्रकारच्या हालचाली, तीव्रता, वजन, पुनरावृत्ती, सेट्‌स आणि बैठकांचे प्रकार (स्मिथ मशीन किंवा बारबेल) यासाठी वेगवेगळ्या प्रमाणात उर्जा खर्च होते. बैठका आणि वजन किंवा अडथळे यामुळे गुडघ्यांच्या सांध्यांवर दाब येतो. त्याचप्रमाणे बैठकांमुळे पाठीच्या कण्याचा कटीभाग आणि गुडघ्यांचे आजार उद्भवू शकतात, असे अनेक आढळून आले आहे. त्याचप्रमाणे गुडघ्यांचा ऑस्टिओआर्थरायटिस (जीर्ण) होण्यासाठी बैठकांचा व्यायाम कारणीभूत असतो, अशा प्रकारची निरीक्षणे आढळून आली आहेत.

आपल्यापैकी काही जणांना शारीरिकदृष्ट्याच बैठकांचा व्यायाम साजेसा नसतो आणि पुढील कारणांसाठी हा व्यायामप्रकार टाळणे आवश्‍यक होऊन बसते:

मांडीच्या मागील बाजूस ग्लुट्‌स आणि हॅमस्ट्रिंग्स हे स्नायू असतात. या दोन स्नायूंकडे काहीसे दुर्लक्ष होते आणि विशेषत: ज्या व्यक्ती दिवसभर बसून असतात, कारमध्ये बसून ऑफिसला जातात किंवा ज्यांची बैठी जीवनशैली असते त्या व्यक्तींचे हे स्नायू कालांतराने हे कमकुवत होतात. तुमचे हॅमस्ट्रिंगचे स्नायू आणि ग्लुट्‌स कमकुवत असताना तुम्ही बैठका मारण्याचा प्रयत्न केला तर शरीर पाठीच्या खालच्या भागातील स्नायू अधिक वापरते. त्यामुळे पाठीच्या खालच्या भागात दुखणी निर्माण होऊ शकतात.

अनेकांना पोक काढून बसायची सवय असते. अशा व्यक्तींनी शारीरिक ढब न बदलताच बैठका मारण्यास सुरुवात केली तर त्यांच्या पाठीवर अतिरिक्त दबाव येऊ शकतो. 

टीनएजर्स, विशेषत: स्थूल मुली किंवा ज्यांचे पाय सपाट आहे त्यांनी प्रमाणापेक्षा अधिक बैठका काढल्यास गुडघ्याच्या पुढील भागात (गुडघ्याच्या वाटीभोवती) वेदना होऊ शकतात. ही सहनशक्तीची मर्यादा व्यक्तीसापेक्ष आहे आणि पौगंडावस्थेतील काहींमध्ये याचे प्रमाण नगण्य असू शकते. 
उच्च रक्तदाब असलेल्या किंवा स्ट्रोक येण्याची शक्‍यता असलेल्या व्यक्तींनी बैठका काढणे टाळावे कारण काही अहवालांनुसार हा व्यायामप्रकार करताना रक्तदाब अचानक वाढू शकतो.

मग, तुम्ही बैठका टाळाव्यात का? बहुतेक संशोधनांनुसार योग्य पद्धतीने बैठका काढणे हा सुरक्षित आणि परिणामकारक व्यायामप्रकार आहे. इतकी चांगली गोष्ट वाईटही असू शकते का? ’अति तेथे माती’ ही म्हण आपल्या सर्वांनाच परिचित आहे. त्यामुळे सुजाणपणा आणि नियमन ही गुरूकिल्ली आहे.

News Item ID: 
51-news_story-1539506588
Mobile Device Headline: 
#FamilyDoctor बैठका काढायच्या ?
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

बैठका काढणे हा आपल्या परंपरेतील उत्तम व्यायाम म्हणून परिचित आहे. पण सगळ्यांनाच बैठका काढणे योग्य नसते. बैठकांचा व्यायाम काहींना तरी टाळावाच लागेल.

‘बैठका’ हा सर्वात महत्त्वाचा व्यायाम आपण टाळावा का? 
बैठका काढणे ही शरीराची एक अत्यंत मूलभूत हालचाल असते. या व्यायाम प्रकाराला व्यायामाचा राजा असेही म्हटले जाते, कारण शारीरिक ताकदीची आवश्‍यकता असलेल्या प्रत्येक खेळात या व्यायाम प्रकाराचा वारसा चालत आलेला आहे. शरीरसौष्ठवापासून ते कुस्तीपर्यंत दैनंदिन व्यायामात बैठका हा एक महत्त्वाचा व्यायाम असतो. यात शरीराचे कंबरेपासून खालचे अवयव आणि शरीराच्या मध्यवर्ती भागातील स्नायू समाविष्ट असतात. त्यामुळे ही अत्यंत कार्यक्षम अशी हालचाल असते.

असे असले तरी बैठकांमध्ये नैपुण्य प्राप्त करण्यासाठी सराव आणि वेळ दोन्हीची आवश्‍यकता असते. ही काही सहजसाध्य गोष्ट नाही. त्यात अनेक तांत्रिक बाबी लक्षात घ्यावा लागतात, शरीराच्या हालचालीची ढब बदलावी लागते, अनेक बारीसारीक तपशीलांचा विचार करावा लागतो. पण, बैठका काढणे न जमणाऱ्यांपैकी तुम्ही एक असाल तर काय? बैठका काढताना किंवा बैठका काढल्यानंतर तुमच्या गुडघ्याच्या भोवती वेदना होत असतील तर काय? यातील सत्य हे की तुमच्या आवडत्या व्यायामप्रकारच्या बाबतीत तुम्ही अधिक विचार केला पाहिजे आणि तुम्ही तो व्यायाम किती वेळ करता हेही लक्षात घेतले पाहिजे. पण तुम्ही या आधी कधी जिममध्ये गेलाच नसाल किंवा पहिल्यांदाच जिममध्ये जाणार असाल तर काय? बैठका पूर्णपणे टाळणे, हाच त्यावरील उपाय आहे का?

बैठका हा एक संयुक्त, पूर्ण शरीराचा व्यायाम आहे. बैठकांमध्ये विविध प्रकारच्या हालचाली, तीव्रता, वजन, पुनरावृत्ती, सेट्‌स आणि बैठकांचे प्रकार (स्मिथ मशीन किंवा बारबेल) यासाठी वेगवेगळ्या प्रमाणात उर्जा खर्च होते. बैठका आणि वजन किंवा अडथळे यामुळे गुडघ्यांच्या सांध्यांवर दाब येतो. त्याचप्रमाणे बैठकांमुळे पाठीच्या कण्याचा कटीभाग आणि गुडघ्यांचे आजार उद्भवू शकतात, असे अनेक आढळून आले आहे. त्याचप्रमाणे गुडघ्यांचा ऑस्टिओआर्थरायटिस (जीर्ण) होण्यासाठी बैठकांचा व्यायाम कारणीभूत असतो, अशा प्रकारची निरीक्षणे आढळून आली आहेत.

आपल्यापैकी काही जणांना शारीरिकदृष्ट्याच बैठकांचा व्यायाम साजेसा नसतो आणि पुढील कारणांसाठी हा व्यायामप्रकार टाळणे आवश्‍यक होऊन बसते:

मांडीच्या मागील बाजूस ग्लुट्‌स आणि हॅमस्ट्रिंग्स हे स्नायू असतात. या दोन स्नायूंकडे काहीसे दुर्लक्ष होते आणि विशेषत: ज्या व्यक्ती दिवसभर बसून असतात, कारमध्ये बसून ऑफिसला जातात किंवा ज्यांची बैठी जीवनशैली असते त्या व्यक्तींचे हे स्नायू कालांतराने हे कमकुवत होतात. तुमचे हॅमस्ट्रिंगचे स्नायू आणि ग्लुट्‌स कमकुवत असताना तुम्ही बैठका मारण्याचा प्रयत्न केला तर शरीर पाठीच्या खालच्या भागातील स्नायू अधिक वापरते. त्यामुळे पाठीच्या खालच्या भागात दुखणी निर्माण होऊ शकतात.

अनेकांना पोक काढून बसायची सवय असते. अशा व्यक्तींनी शारीरिक ढब न बदलताच बैठका मारण्यास सुरुवात केली तर त्यांच्या पाठीवर अतिरिक्त दबाव येऊ शकतो. 

टीनएजर्स, विशेषत: स्थूल मुली किंवा ज्यांचे पाय सपाट आहे त्यांनी प्रमाणापेक्षा अधिक बैठका काढल्यास गुडघ्याच्या पुढील भागात (गुडघ्याच्या वाटीभोवती) वेदना होऊ शकतात. ही सहनशक्तीची मर्यादा व्यक्तीसापेक्ष आहे आणि पौगंडावस्थेतील काहींमध्ये याचे प्रमाण नगण्य असू शकते. 
उच्च रक्तदाब असलेल्या किंवा स्ट्रोक येण्याची शक्‍यता असलेल्या व्यक्तींनी बैठका काढणे टाळावे कारण काही अहवालांनुसार हा व्यायामप्रकार करताना रक्तदाब अचानक वाढू शकतो.

मग, तुम्ही बैठका टाळाव्यात का? बहुतेक संशोधनांनुसार योग्य पद्धतीने बैठका काढणे हा सुरक्षित आणि परिणामकारक व्यायामप्रकार आहे. इतकी चांगली गोष्ट वाईटही असू शकते का? ’अति तेथे माती’ ही म्हण आपल्या सर्वांनाच परिचित आहे. त्यामुळे सुजाणपणा आणि नियमन ही गुरूकिल्ली आहे.

Vertical Image: 
English Headline: 
Exercise Health
Author Type: 
External Author
डॉ. मितेन शेठ
Search Functional Tags: 
शरीरसौष्ठव, Bodybuilding
Twitter Publish: 

#FamilyDoctor संधिवात

हृदयरोग, मधुमेह, कर्करोग, पक्षाघात (स्ट्रोक) व संधिवात या पाच आजारांपैकी संधिवाताविषयी जागरूकता कमी व गैरसमज जास्त आहे. त्यामुळे शरीरातील आजार कमी व गैरसमज जास्त आहेत. त्यामुळे आजार शरीरातील सगळ्या सांध्यामध्ये पसरतो. पांगळेपणा येतो. लवकर निदान व योग्य उपचाराने संधिवात पूर्णपणे बरा होतो.

संधी म्हणजे सांधा. सांध्याचे मुख्य कार्य म्हणजे हालचाल. सांधा दुखणे व हालचालींमध्ये बाधा येणे याला आपण संधिवात असे म्हणतो.

हृदयरोग, मधुमेह, कर्करोग, पक्षाघात (स्ट्रोक) व संधिवात या पाच आजारांपैकी संधिवाताविषयी जागरूकता कमी व गैरसमज जास्त आहे. त्यामुळे शरीरातील आजार कमी व गैरसमज जास्त आहेत. त्यामुळे आजार शरीरातील सगळ्या सांध्यामध्ये पसरतो. पांगळेपणा येतो. लवकर निदान व योग्य उपचाराने संधिवात पूर्णपणे बरा होतो. संधिवात एक व्यापक संज्ञा आहे. त्यात शंभरहून अधिक आजार येतात. संधिवाताचे जे दोन मुख्य आजार आपण बघतो ते म्हणजे १) झिजेचा संधिवात, २) जे सुजेचा संधिवात, ३) झिजेचा संधिवात म्हणजे झिजेमुळे हे सांधे दुखतात व अकार्यक्षम बनतात. या झिजेच्या संधिवातामुळे सर्वांत जास्त खराब होणार सांधा म्हणजे गुडघा.

१) लक्षणे - चालताना, जिना चढताना, उतरताना दुखणे, गुडघ्याला वारंवार सूज येणे, जास्त वेळ बसल्यानंतर आखडणे ही 

याची लक्षणे आहेत. ऑस्टोआर्थारायटिस म्हणजे वयोमानानुसार होणारा आजार.

२) आता दुसरा प्रकार म्हणजे सुजेचा संधिवात - हा आजार जास्त गंभीर, लक्ष न दिल्यास एक एक करून सर्व सांधे खराब होतात. आमवातामुळे म्हणजे सांध्यामधील अस्तराचा दाह निर्माण होतो व सांध्यांना सूज येते. कुठल्याही सांध्याला सूज येणे, सकाळी उठल्यानंतर अर्धा ते एक तास सांधे आखडणे, एक किंवा एकापेक्षा जास्त सांध्यांना सूज येणे, थकवा जाणवणे, सौम्य ताप येणे.

आजार कोणाला होतो?
लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत कुणालाही होऊ शकतो. हा आजार काहीसा आनुवांशिक आहे. परंतु यासाठी आई किंवा वडील यांना आजार असायलाच हवा असे नाही.

हा आजार पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये अधिक असतो. एक पुरुष, तर चार स्त्रिया अशा प्रमाणात हा आजार आहे.

योग्य उपचार न घेतल्यास?
सांध्यामध्ये वारंवार सूज आल्यामुळे कूर्चा व अस्थी यांची झीज होते व सांध्यांमध्ये व्यंग निर्माण होते व सांधे वेडीवाकडे होतात, तसेच हा आजार सांध्यापुरता मर्यादित न राहता बऱ्याच अवयवांवर दुष्परिणाम करतो.

कुठल्या अवयवांवर दुष्परिणाम?
सांध्याबरोबर हा आजार फुफ्फुसांवरही दुष्परिणाम करतो. फुफ्फुसे आकुंचन पावतात व पेशंटला चालताना धाप लागते. कोरडा खोकला असणे, पायावर सूज येणे असली लक्षणे जाणवतात.

डोळे व तोंड - डोळ्यांमध्ये आसू कमी झाल्यामुळे डोळे चुरचुरणे, चिकटपणा येणे, डोळ्यांमध्ये माती गेल्यासारखे वाटणे व तोंडाला सारखी कोरड पडणे, सारखे सारखे तोंड येणे, तोंडाला जखमा होणे.

शरीरातील रक्त - रक्तातील हिमोग्लोबिन कमी झाल्यामुळे थाप लागणे, अशक्‍यपणा जाणवणे या गोष्टी होतात. त्वचा कोरडी पडणे व त्वचेवर भरून न येणाऱ्या जखमा होणे.

आमवाताचे निदान?
ज्या वेळी रुग्ण या डॉक्‍टरकडे जातात, त्या वेळी ते डॉक्‍टर या रुग्णाला व्यवस्थित तपासतात व लक्षणांचे मूल्यमापन करतात, त्यानंतर मोजक्‍याच अशा तपासण्या करायला सांगतात. लक्षणांचे मूल्यमापन व रक्त तपासणी या आधारे ते आजाराचे निदान करतात.

औषधाने हा आजार जातो का?
कुठल्याही औषधाने हा आजार समूळ नष्ट होत नाही. परंतु औषध योग्य प्रमाणात व तज्ज्ञ डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने घेतल्यास आजार पूर्णपणे बरा होतो. योग्य वेळी म्हणजेच आजाराची लक्षणे दिसताच योग्य डॉक्‍टरकडे गेल्यास, औषधोपचार लवकर करता येतो व रुग्ण लगेच पूर्णपणे बरा होतो.

ही औषधे किती दिवस घ्यावी लागतात?
सुरवातीला सांगितल्याप्रमाणे हा आजार जीर्ण प्रकारात मोडतो म्हणजेच औषधे बरीच वर्षे घ्यावी लागतात. परंतु त्यातील काही रुग्णांना पूर्णपणे बरा झाल्यानंतर एक किंवा दोन गोळ्यांवरच आराम मिळतो. बऱ्याच वेळा आम्ही तोसुद्धा बंद करण्याचा प्रयत्न करतो.

या औषधांचे काही दुष्परिणाम आहेत का?
जनमानसात या आजाराबाबत व औषधांबद्दल अशी भीती आहे, की या औषधांचे दुष्परिणाम (साइड इफेक्‍ट) असतात आणि मूत्रपिंड व यकृत खराब होते. पण यात काहीही तथ्य नाही. किंबहुना, या औषधांमुळे निकामी होणारे अवयवसुद्धा व्यवस्थित होतात. त्यामुळे मूत्रपिंड व यकृत खराब होण्याची भीती बाळगण्याचे कारण नाही.

या औषधांमध्ये स्टिरॉइड्‌स व पेनकिलर्स असतात?
स्टिरॉइड्‌स व पेन किलर्सचा या आजारात फार उपयोग नाही, तसेच ते जास्त वापरत नाही.

आजाराच्या सुरवातीला काही रुग्णांमध्ये काही दिवस कमी कमी प्रमाणात वापरावे लागते. या आजारात खाण्यापिण्यावर बंधने आहेत का?
खाण्यापिण्याबाबत बरेच गैरसमज आहेत. कुठलेही खाणे वर्ज्य करण्याची गरज नाही. रुग्ण आंबट ताक, दही, लिंबी असे सर्व पदार्थ खाऊ शकतो.
तळलेले पदार्थ मात्र टाळावे. मांसाहारसुद्धा चालतो. विशेषतः मासे आरोग्यासाठी चांगले असतात.

News Item ID: 
51-news_story-1539505615
Mobile Device Headline: 
#FamilyDoctor संधिवात
Appearance Status Tags: 
Mobile Body: 

हृदयरोग, मधुमेह, कर्करोग, पक्षाघात (स्ट्रोक) व संधिवात या पाच आजारांपैकी संधिवाताविषयी जागरूकता कमी व गैरसमज जास्त आहे. त्यामुळे शरीरातील आजार कमी व गैरसमज जास्त आहेत. त्यामुळे आजार शरीरातील सगळ्या सांध्यामध्ये पसरतो. पांगळेपणा येतो. लवकर निदान व योग्य उपचाराने संधिवात पूर्णपणे बरा होतो.

संधी म्हणजे सांधा. सांध्याचे मुख्य कार्य म्हणजे हालचाल. सांधा दुखणे व हालचालींमध्ये बाधा येणे याला आपण संधिवात असे म्हणतो.

हृदयरोग, मधुमेह, कर्करोग, पक्षाघात (स्ट्रोक) व संधिवात या पाच आजारांपैकी संधिवाताविषयी जागरूकता कमी व गैरसमज जास्त आहे. त्यामुळे शरीरातील आजार कमी व गैरसमज जास्त आहेत. त्यामुळे आजार शरीरातील सगळ्या सांध्यामध्ये पसरतो. पांगळेपणा येतो. लवकर निदान व योग्य उपचाराने संधिवात पूर्णपणे बरा होतो. संधिवात एक व्यापक संज्ञा आहे. त्यात शंभरहून अधिक आजार येतात. संधिवाताचे जे दोन मुख्य आजार आपण बघतो ते म्हणजे १) झिजेचा संधिवात, २) जे सुजेचा संधिवात, ३) झिजेचा संधिवात म्हणजे झिजेमुळे हे सांधे दुखतात व अकार्यक्षम बनतात. या झिजेच्या संधिवातामुळे सर्वांत जास्त खराब होणार सांधा म्हणजे गुडघा.

१) लक्षणे - चालताना, जिना चढताना, उतरताना दुखणे, गुडघ्याला वारंवार सूज येणे, जास्त वेळ बसल्यानंतर आखडणे ही 

याची लक्षणे आहेत. ऑस्टोआर्थारायटिस म्हणजे वयोमानानुसार होणारा आजार.

२) आता दुसरा प्रकार म्हणजे सुजेचा संधिवात - हा आजार जास्त गंभीर, लक्ष न दिल्यास एक एक करून सर्व सांधे खराब होतात. आमवातामुळे म्हणजे सांध्यामधील अस्तराचा दाह निर्माण होतो व सांध्यांना सूज येते. कुठल्याही सांध्याला सूज येणे, सकाळी उठल्यानंतर अर्धा ते एक तास सांधे आखडणे, एक किंवा एकापेक्षा जास्त सांध्यांना सूज येणे, थकवा जाणवणे, सौम्य ताप येणे.

आजार कोणाला होतो?
लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत कुणालाही होऊ शकतो. हा आजार काहीसा आनुवांशिक आहे. परंतु यासाठी आई किंवा वडील यांना आजार असायलाच हवा असे नाही.

हा आजार पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये अधिक असतो. एक पुरुष, तर चार स्त्रिया अशा प्रमाणात हा आजार आहे.

योग्य उपचार न घेतल्यास?
सांध्यामध्ये वारंवार सूज आल्यामुळे कूर्चा व अस्थी यांची झीज होते व सांध्यांमध्ये व्यंग निर्माण होते व सांधे वेडीवाकडे होतात, तसेच हा आजार सांध्यापुरता मर्यादित न राहता बऱ्याच अवयवांवर दुष्परिणाम करतो.

कुठल्या अवयवांवर दुष्परिणाम?
सांध्याबरोबर हा आजार फुफ्फुसांवरही दुष्परिणाम करतो. फुफ्फुसे आकुंचन पावतात व पेशंटला चालताना धाप लागते. कोरडा खोकला असणे, पायावर सूज येणे असली लक्षणे जाणवतात.

डोळे व तोंड - डोळ्यांमध्ये आसू कमी झाल्यामुळे डोळे चुरचुरणे, चिकटपणा येणे, डोळ्यांमध्ये माती गेल्यासारखे वाटणे व तोंडाला सारखी कोरड पडणे, सारखे सारखे तोंड येणे, तोंडाला जखमा होणे.

शरीरातील रक्त - रक्तातील हिमोग्लोबिन कमी झाल्यामुळे थाप लागणे, अशक्‍यपणा जाणवणे या गोष्टी होतात. त्वचा कोरडी पडणे व त्वचेवर भरून न येणाऱ्या जखमा होणे.

आमवाताचे निदान?
ज्या वेळी रुग्ण या डॉक्‍टरकडे जातात, त्या वेळी ते डॉक्‍टर या रुग्णाला व्यवस्थित तपासतात व लक्षणांचे मूल्यमापन करतात, त्यानंतर मोजक्‍याच अशा तपासण्या करायला सांगतात. लक्षणांचे मूल्यमापन व रक्त तपासणी या आधारे ते आजाराचे निदान करतात.

औषधाने हा आजार जातो का?
कुठल्याही औषधाने हा आजार समूळ नष्ट होत नाही. परंतु औषध योग्य प्रमाणात व तज्ज्ञ डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने घेतल्यास आजार पूर्णपणे बरा होतो. योग्य वेळी म्हणजेच आजाराची लक्षणे दिसताच योग्य डॉक्‍टरकडे गेल्यास, औषधोपचार लवकर करता येतो व रुग्ण लगेच पूर्णपणे बरा होतो.

ही औषधे किती दिवस घ्यावी लागतात?
सुरवातीला सांगितल्याप्रमाणे हा आजार जीर्ण प्रकारात मोडतो म्हणजेच औषधे बरीच वर्षे घ्यावी लागतात. परंतु त्यातील काही रुग्णांना पूर्णपणे बरा झाल्यानंतर एक किंवा दोन गोळ्यांवरच आराम मिळतो. बऱ्याच वेळा आम्ही तोसुद्धा बंद करण्याचा प्रयत्न करतो.

या औषधांचे काही दुष्परिणाम आहेत का?
जनमानसात या आजाराबाबत व औषधांबद्दल अशी भीती आहे, की या औषधांचे दुष्परिणाम (साइड इफेक्‍ट) असतात आणि मूत्रपिंड व यकृत खराब होते. पण यात काहीही तथ्य नाही. किंबहुना, या औषधांमुळे निकामी होणारे अवयवसुद्धा व्यवस्थित होतात. त्यामुळे मूत्रपिंड व यकृत खराब होण्याची भीती बाळगण्याचे कारण नाही.

या औषधांमध्ये स्टिरॉइड्‌स व पेनकिलर्स असतात?
स्टिरॉइड्‌स व पेन किलर्सचा या आजारात फार उपयोग नाही, तसेच ते जास्त वापरत नाही.

आजाराच्या सुरवातीला काही रुग्णांमध्ये काही दिवस कमी कमी प्रमाणात वापरावे लागते. या आजारात खाण्यापिण्यावर बंधने आहेत का?
खाण्यापिण्याबाबत बरेच गैरसमज आहेत. कुठलेही खाणे वर्ज्य करण्याची गरज नाही. रुग्ण आंबट ताक, दही, लिंबी असे सर्व पदार्थ खाऊ शकतो.
तळलेले पदार्थ मात्र टाळावे. मांसाहारसुद्धा चालतो. विशेषतः मासे आरोग्यासाठी चांगले असतात.

Vertical Image: 
English Headline: 
Arthritis Sickness
Author Type: 
External Author
डॉ. नीलेश पाटील,  डॉ. पराग संचेती
Search Functional Tags: 
मधुमेह, कर्करोग, सकाळ, डॉक्‍टर, drug, रॉ, Health
Twitter Publish: 

ScienceDaily: Health & Medicine News

ScienceDaily: Alternative Medicine News

आहार व आरोग्य

NCCAM Featured Content